Από την αμφισβήτηση ελληνικών νησιών στη διεκδίκηση της ηγεσίας του ΟΗΕ

Τη διεκδίκηση της θέσης του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ αξιοποιεί η Άγκυρα για να προβάλει τις διεθνείς επιδιώξεις της, προτείνοντας τον έμπειρο διπλωμάτη Φεριντούν Σινιρλίογλου. Παρότι οι πιθανότητες εκλογής του εμφανίζονται περιορισμένες, η υποψηφιότητα προσφέρει στην τουρκική ηγεσία πεδίο επαφών, διαπραγματεύσεων και καταγραφής διπλωματικών συσχετισμών.

Το εγχείρημα συναντά σημαντικές πολιτικές αντιστάσεις, με κυριότερο ζήτημα την εμπιστοσύνη στην ανεξαρτησία ενός προσώπου που εκπροσώπησε επί χρόνια την τουρκική εξωτερική πολιτική. Το Κυπριακό, οι θέσεις του για το Αιγαίο και η τουρκική στρατιωτική παρουσία σε άλλες χώρες αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα στη συζήτηση.

Η εκλογή νέου επικεφαλής του Οργανισμού εξαρτάται παράλληλα από τη στάση των πέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας, την άτυπη γεωγραφική εναλλαγή και το αίτημα να αναλάβει για πρώτη φορά γυναίκα τη Γενική Γραμματεία.

Η υποψηφιότητα ως εργαλείο διπλωματικής επιρροής

Η τουρκική πρόταση κατατέθηκε στις 30 Οκτωβρίου, μετά την έβδομη άτυπη ψηφοφορία στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Η Ρεμπέκα Γκρίνσπαν, από την Κόστα Ρίκα, είχε συγκεντρώσει έντεκα θετικές και τέσσερις αρνητικές ψήφους, χωρίς να διαμορφωθεί συμφωνία για την προώθησή της.

Ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας, Αχμέτ Γιλντίζ, παρουσίασε την κίνηση ως συμβολή στην αναζήτηση λύσης. Υποστήριξε ότι η χώρα του καθυστέρησε την υποβολή υποψηφιότητας, σεβόμενη την άτυπη προτεραιότητα της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής.

Η επιστολή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υποβλήθηκε κατά τις τελευταίες ημέρες της ελληνικής προεδρίας του Συμβουλίου Ασφαλείας. Αποδέκτης της ήταν, με τη θεσμική ιδιότητά της, η Ελληνίδα πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά.

Πέρα από την επίσημη αιτιολόγηση, η υποψηφιότητα μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο προβολής της τουρκικής ατζέντας. Η Άγκυρα αποκτά αφορμή να αναπτύξει επαφές, να μετρήσει την αποδοχή της και να παρουσιάσει τις προτάσεις της για αλλαγές στη λειτουργία του Οργανισμού.

Η κίνηση συνδέεται με το σύνθημα Ερντογάν ότι «ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από πέντε», μέσω του οποίου αμφισβητεί τη συγκέντρωση ισχύος στα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η διεκδίκηση της Γενικής Γραμματείας προσφέρει διεθνές βήμα σε αυτή τη ρητορική.

Ιδιαίτερο ακροατήριο αποτελούν κράτη που θεωρούν ανεπαρκή την εκπροσώπησή τους στους διεθνείς θεσμούς. Η Τουρκία επιχειρεί να εμφανιστεί ως εκφραστής των επιδιώξεών τους, ειδικά στην Αφρική και στον ευρύτερο αναπτυσσόμενο κόσμο, όπου έχει διευρύνει την οικονομική, διπλωματική και στρατιωτική παρουσία της.

Ενδεικτική αυτής της επέκτασης είναι η αύξηση των τουρκικών πρεσβειών στην Αφρική από 12 το 2002 σε 44 το 2022. Το κείμενο θέσεων του Σινιρλίογλου κινείται στην ίδια κατεύθυνση, ζητώντας μεγαλύτερη συμμετοχή των λιγότερο εκπροσωπούμενων κρατών και ιδιαίτερη προσοχή στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες.

Η υποψηφιότητα επιτρέπει επίσης στην Άγκυρα να διερευνήσει τη στάση των μόνιμων μελών και να ενισχύσει τις επαφές της γύρω από κρίσεις όπως η Ουκρανία και η Μέση Ανατολή. Ακόμη και μια ανεπιτυχής διεκδίκηση μπορεί επομένως να αποδώσει πολιτική προβολή και πρόσθετους διαύλους επικοινωνίας.

Ο 70χρονος Φεριντούν Σινιρλίογλου διαθέτει μακρά διπλωματική διαδρομή. Έχει υπηρετήσει ως πρέσβης στο Ισραήλ και ως ανώτατος υπηρεσιακός παράγοντας του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών, ενώ ανέλαβε υπουργός Εξωτερικών το 2015.

Από το 2016 έως το 2023 εκπροσώπησε την Τουρκία στον ΟΗΕ. Το 2023 ο Αντόνιο Γκουτέρες τού ανέθεσε αποστολή αξιολόγησης για το Αφγανιστάν και από το 2024 κατέχει τη θέση του γενικού γραμματέα του ΟΑΣΕ.

Η ανάδειξή του στον ΟΑΣΕ είχε εξασφαλίσει ελληνική στήριξη και κυπριακή συναίνεση, στο πλαίσιο παράλληλης προώθησης της Μάνιας Τελαλιάν. Η προηγούμενη εκείνη συνεννόηση αφορούσε διαφορετικό οργανισμό και αξίωμα, με ιδιαίτερες αρμοδιότητες και διαφορετικό πολιτικό βάρος.

Το Κυπριακό, η αμεροληψία και οι συσχετισμοί στο Συμβούλιο Ασφαλείας

Η κυπριακή κυβέρνηση αντέδρασε έντονα στην υποψηφιότητα. Ο εκπρόσωπός της, Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης, έκανε λόγο για «πολιτικό οξύμωρο και βαθιά θεσμική αντίφαση», επικαλούμενος τη συνεχιζόμενη τουρκική κατοχή εδάφους κράτους-μέλους του ΟΗΕ και την παραβίαση αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Ο Καταστατικός Χάρτης δεν αποκλείει ρητά υποψηφίους λόγω της εμπλοκής της χώρας καταγωγής τους σε διεθνείς διαφορές. Το ουσιαστικό θεσμικό κριτήριο αφορά την ανεξαρτησία του Γενικού Γραμματέα, ο οποίος, βάσει του άρθρου 100, δεν επιτρέπεται να λαμβάνει οδηγίες από κυβερνήσεις.

Στην περίπτωση του Κυπριακού, η απαίτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο επικεφαλής του ΟΗΕ έχει κεντρικό ρόλο στις προσπάθειες επίλυσης, ενώ στο νησί δραστηριοποιείται ειρηνευτική δύναμη του Οργανισμού. Η εμπιστοσύνη όλων των πλευρών αποτελεί επομένως ουσιαστική προϋπόθεση άσκησης των καθηκόντων του.

Ο διευθυντής του Γραφείου Τύπου του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Βίκτωρας Παπαδόπουλος, αναγνώρισε στις 31 Οκτωβρίου το δικαίωμα κάθε κράτους-μέλους να καταθέτει υποψηφιότητα. Εξέφρασε πάντως την εκτίμηση ότι οι διεργασίες στο Συμβούλιο Ασφαλείας δεν θα οδηγήσουν στην επιλογή Σινιρλίογλου.

Ο Τούρκος διπλωμάτης επιχειρεί να απαντήσει στις επιφυλάξεις μέσα από το κείμενο θέσεών του. Δεσμεύεται ότι ο Γενικός Γραμματέας πρέπει να λειτουργεί ως ανεξάρτητος θεματοφύλακας του Καταστατικού Χάρτη και ως έντιμος διαμεσολαβητής μεταξύ των κρατών.

Υποστηρίζει επίσης την υποχρέωση αμερόληπτης υπηρεσίας προς όλα τα μέλη του Οργανισμού. Η αξιοπιστία αυτής της δέσμευσης θα κριθεί πολιτικά σε συνάρτηση με τη μέχρι σήμερα παρουσία του και τις θέσεις που υπερασπίστηκε ως εκπρόσωπος της Άγκυρας.

Ως μόνιμος αντιπρόσωπος στον ΟΗΕ, ο Σινιρλίογλου είχε υπογράψει επιστολές που συνέδεαν την ελληνική κυριαρχία σε νησιά του Αιγαίου με την αποστρατιωτικοποίησή τους. Η Αθήνα απορρίπτει τη συγκεκριμένη τουρκική επιχειρηματολογία ως νομικά αβάσιμη.

Ανάλογες επιφυλάξεις για την αμεροληψία του θα μπορούσαν να διατυπωθούν και για τη Συρία, όπου η Τουρκία διατηρεί στρατιωτικές δυνάμεις. Η προηγούμενη υπηρεσιακή του ιδιότητα δεν αποδεικνύει μελλοντική εξάρτηση, καθιστά όμως αναπόφευκτη την προσεκτική εξέταση της δυνατότητάς του να λειτουργήσει με πλήρη ανεξαρτησία.

Πολιτικές αντιστάσεις εκτιμάται ότι μπορεί να προκύψουν από την Ελλάδα και το Ισραήλ. Επιφυλάξεις αναμένονται και από τη Γαλλία, χωρίς οι σχετικές εκτιμήσεις να ισοδυναμούν με ανακοινωμένη απόφαση άσκησης βέτο.

Η διαδικασία επιλογής Γενικού Γραμματέα περιλήφθηκε στην τηλεφωνική επικοινωνία Ερντογάν–Μακρόν της 27ης Οκτωβρίου. Η σύνδεση της συζήτησης με την προετοιμασία της τουρκικής υποψηφιότητας αποτελεί πολιτική ερμηνεία της χρονικής ακολουθίας.

Πρόσθετες δυσκολίες δημιουργούν η άτυπη γεωγραφική εναλλαγή, που ευνοεί υποψηφιότητα από τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική, και η ισχυρή διεκδίκηση να αναλάβει για πρώτη φορά γυναίκα την ηγεσία του ΟΗΕ.

Για την προώθηση υποψηφίου απαιτούνται τουλάχιστον εννέα ψήφοι στο δεκαπενταμελές Συμβούλιο Ασφαλείας και απουσία βέτο από τις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Κίνα, τη Γαλλία και τη Βρετανία. Η Ελλάδα διαθέτει ψήφο ως μη μόνιμο μέλος μέχρι το τέλος του 2026, χωρίς δικαίωμα αρνησικυρίας.

Στα στοιχεία που παρατίθενται δεν καταγράφεται δημόσια επίσημη στήριξη της υποψηφιότητας από κάποια μόνιμη δύναμη. Η Άγκυρα εισέρχεται έτσι σε μια δύσκολη διεκδίκηση, προσβλέποντας παράλληλα στα διπλωματικά οφέλη που μπορεί να αποκομίσει από την ίδια τη διαδικασία.