Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Από τα προσφυγικά της Αθήνας στην κορυφή της Σορβόννης

Η Ελλάδα και η διεθνής πνευματική κοινότητα αποχαιρετούν την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μια προσωπικότητα που σφράγισε την ιστορική επιστήμη και την πανεπιστημιακή ζωή σε παγκόσμιο επίπεδο. Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 99 ετών, αφήνοντας πίσω της έργο που ξεπερνά τα όρια της ακαδημαϊκής αναγνώρισης και εγγράφεται στη συλλογική μνήμη.

Γεννημένη στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926, μεγάλωσε στη συνοικία του Βύρωνα, σε οικογένεια προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Το περιβάλλον αυτό διαμόρφωσε από νωρίς τη σχέση της με την Ιστορία και την πολιτική σκέψη. Από την παιδική ηλικία έδειξε έντονη πνευματική ανησυχία και δημόσια παρουσία, στοιχεία που ενισχύθηκαν στα χρόνια της Κατοχής.

Σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών εντάχθηκε στην Εθνική Αντίσταση, αναλαμβάνοντας αποστολές μεταφοράς μηνυμάτων σε συνθήκες υψηλού κινδύνου. Η εμπειρία αυτή ενίσχυσε τη σχέση της με την έννοια της ιστορικής ευθύνης και της προσωπικής στάσης απέναντι στα γεγονότα.

Αποφοίτησε από το 4ο Γυμνάσιο Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές της στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου διακρίθηκε ως αριστούχος. Η ακαδημαϊκή της επίδοση την οδήγησε σε επαγγελματική συνεργασία με ίδρυμα κοινωνικής πρόνοιας της εποχής, εργασία που αξιοποίησε για τη στήριξη της οικογένειάς της και τη χρηματοδότηση της ερευνητικής της δραστηριότητας.

Το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, επιλογή που αποδείχθηκε καθοριστική για τη διεθνή της πορεία. Το 1960 αναγορεύθηκε διδάκτορας Ιστορίας και το 1967 εξελέγη καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1957 είχε παντρευτεί τον Γάλλο αξιωματικό Jacques Ahrweiler, με τον οποίο απέκτησαν μία κόρη.

Το 1976 κατέγραψε ιστορικό ορόσημο, καθώς έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην επτακοσίων ετών ιστορία της Σορβόννης. Το 1982 ανέλαβε καθήκοντα Καγκελαρίου των Πανεπιστημίων των Παρισίων, θέση που διατήρησε έως το 1989.

Η παρουσία της επεκτάθηκε και πέρα από τον ακαδημαϊκό χώρο. Διετέλεσε πρόεδρος του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού, του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του Εθνικού Θεάτρου, συνδέοντας την ιστορική έρευνα με τη σύγχρονη πολιτιστική πολιτική.

Τιμήθηκε από ακαδημίες και πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο, αναγορεύθηκε επίτιμη διδάκτωρ σε ιδρύματα διεθνούς κύρους και αναγνωρίστηκε ως μία από τις κορυφαίες μορφές της βυζαντινολογίας. Το έργο της συνέβαλε καθοριστικά στη θεώρηση του Βυζαντίου ως θεμελιώδους στοιχείου της ευρωπαϊκής ιστορικής συνέχειας.

Η είδηση του θανάτου της προκάλεσε ευρεία συγκίνηση. Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου αναφέρθηκε στην πνευματική παρακαταθήκη που αφήνει πίσω της. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε λόγο για μια διαδρομή που αποτυπώνει τη δύναμη της γνώσης και της θέλησης. Πολιτικοί και θεσμικοί παράγοντες από όλο το φάσμα τόνισαν τη διαρκή αξία του έργου της και τη θέση της στη συλλογική μνήμη.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ολοκλήρωσε έναν βίο που συνέδεσε την προσωπική εμπειρία με την ιστορική επιστήμη, αφήνοντας ένα έργο που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν.