Σε μια μικρή, ιστορική και γεωγραφικά ειδυλλιακή «δημοκρατία» της νότιας Ευρώπης, η πολιτική εξουσία δεν ήταν απλώς συνδεδεμένη με την οικογενειοκρατία. Ήταν σχεδόν ταυτισμένη μαζί της. Σε τέτοιο βαθμό ώστε οι πιο κυνικοί – ή οι πιο ειλικρινείς – να μιλούν για «κληρονομική δημοκρατία», ένα πολίτευμα όπου οι εκλογές λειτουργούν περισσότερο ως τελετουργία επικύρωσης παρά ως ουσιαστική εναλλαγή εξουσίας.
Μια συγκεκριμένη οικογένεια κατάφερε να αναδείξει δύο πρωθυπουργούς, να τοποθετήσει άλλα τόσα μέλη της σε υπουργικούς θώκους και δημαρχιακές καρέκλες, και να απλώσει το δίκτυό της σε κάθε γωνιά του κρατικού μηχανισμού. Η σκιά της βάραινε πάνω από τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία. Και φυσικά πάνω από την (δήθεν) ανεξάρτητη τέταρτη εξουσία, τα μέσα ενημέρωσης, που συχνά λειτουργούσαν ως προέκταση της πολιτικής της βούλησης.
Ο πρώτος που ανέβηκε στο ανώτατο αξίωμα υπήρξε βετεράνος της πολιτικής ίντριγκας, με έφεση στις κυβιστήσεις και ένα παρελθόν που προκαλούσε περισσότερα ερωτήματα απ’ όσα απαντήσεις. Χάρη σε συγκυρίες που άλλοι αποδίδουν σε πολιτικό άστρο και άλλοι σε ωμή συγκυριακή τύχη, κατόρθωσε να κυβερνήσει ως αρχηγός ενός κόμματος το οποίο λίγα χρόνια πριν κατήγγελλε ως ανίκανο και ανεπαρκές. Η πολιτική συνέπεια δεν ήταν ποτέ το δυνατό του σημείο. Η επιβίωση, ναι.
Η θητεία του σφραγίστηκε από καταγγελίες για διαφθορά, εκφοβισμό, ξεπουλήματα δημόσιας περιουσίας και κυρίως από την αποκάλυψη ενός παράνομου δικτύου παρακολουθήσεων και τηλεφωνικών υποκλοπών. Δημοσιογράφοι, πολιτικοί αντίπαλοι, ακόμη και επίφοβοι εσωκομματικοί διάδοχοι βρέθηκαν στο στόχαστρο. Το κράτος δικαίου μετατράπηκε σε εργαλείο επιτήρησης. Όταν τελικά αποχώρησε, με τη βοήθεια ενός απρόβλεπτου πολιτικού γεγονότος που έμοιαζε με από μηχανής Θεό, πολλοί πίστεψαν ότι η εποχή των σκανδάλων είχε κλείσει οριστικά.
Έκαναν λάθος.
Μετά από χρόνια περιπετειών, οικονομικών κρίσεων και κοινωνικής φθοράς, στο τιμόνι της χώρας βρέθηκε ο γιος του. Με λόγο φρέσκο, τεχνοκρατικό και υποσχέσεις για εκσυγχρονισμό, αριστεία και τεκτονικές μεταρρυθμίσεις. Μίλησε για διαφάνεια, για ψηφιακό μέλλον, για λογοδοσία, για μια εθνική ανάταση που θα άφηνε πίσω τη μιζέρια του παρελθόντος. Το αφήγημα ήταν γοητευτικό. Το περιτύλιγμα άψογο.
Η πραγματικότητα αποδείχθηκε λιγότερο λαμπερή.
Δημοσιογραφικές αποκαλύψεις έφεραν στο φως ένα νέο, ψηφιακό αυτή τη φορά, δίκτυο υποκλοπών. Πολιτικοί αντίπαλοι, δημοσιογράφοι, στρατιωτικοί, ακόμη και μέλη του υπουργικού συμβουλίου φέρονται να παρακολουθούνταν. Η ιστορία επαναλαμβανόταν με αναβαθμισμένη τεχνολογία. Όπως και στο παρελθόν, συστάθηκαν εξεταστικές επιτροπές που κατέληξαν στο απόλυτο τίποτα. Μάρτυρες αναθεώρησαν καταθέσεις, δικαστικές αρχές κινήθηκαν με ρυθμούς χελώνας, ποινικές ευθύνες διαλύθηκαν μέσα σε διαδικαστικές λεπτομέρειες.
Ο πρωθυπουργός, από το βήμα της Βουλής, απέρριπτε τις κατηγορίες με ύφος απόλυτης βεβαιότητας. Μιλούσε για κατασκευασμένες υποθέσεις, για σχέδια πολιτικής αποσταθεροποίησης, για σκοτεινά συμφέροντα που δεν άντεχαν την πρόοδο που έφερνε. Οι βουλευτές του χειροκροτούσαν όρθιοι. Τα φιλικά μέσα ενημέρωσης αναπαρήγαγαν τη γραμμή χωρίς ρωγμές. Η εικόνα του νέου Σωτήρα παρέμενε αλώβητη στις οθόνες.
Στο παρασκήνιο, η κρατική διαφήμιση ρέει άφθονη προς τα πρόθυμα μέσα. Όσα χειροκροτούν, επιβραβεύονται. Όσα αμφισβητούν, στραγγαλίζονται οικονομικά. Η λογοκρισία δεν χρειάζεται απαγορευτικούς νόμους. Αρκεί να κάνεις τον βίο αβίωτο σε όσους τολμούν να μιλήσουν για τον γυμνό βασιλιά. Τα ανεξάρτητα μέσα, κυρίως διαδικτυακά, παλεύουν με ελάχιστους πόρους να επιβιώσουν σε ένα περιβάλλον όπου η διαφωνία βαφτίζεται υπονόμευση της σταθερότητας.
Κάτι παρόμοιο, λένε οι επικριτές, συμβαίνει και στη δικαιοσύνη. Υποθέσεις που αγγίζουν κυβερνητικά στελέχη μπαίνουν στο αρχείο ή σέρνονται επί χρόνια μέχρι να ξεθυμάνει το ενδιαφέρον. Οι ποινές, όταν επιβάλλονται, είναι ήπιες και με αναστολή. Η ζωή συνεχίζεται. Τα δικαστήρια, υποστηρίζουν οι πιο καυστικοί, μοιάζουν περισσότερο με εργαλεία πολιτικής διαχείρισης παρά με θεσμούς απόδοσης δικαιοσύνης.
Οι υποστηρικτές της κυβέρνησης απορρίπτουν όλα τα παραπάνω ως υπερβολές. Σε μια πολωμένη κοινωνία, λένε, η σταθερότητα είναι υπέρτατο αγαθό. Ο ηγέτης οφείλει να σπάει αυγά. Οι οικονομικοί δείκτες, η μείωση της ανεργίας, η αύξηση των επενδύσεων προβάλλονται ως απόδειξη επιτυχίας. Ο πληθωρισμός, η ακρίβεια που εξανεμίζει μισθούς, η φθορά των θεσμών και οι αμφιλεγόμενες εξωτερικές επιλογές υποβαθμίζονται ως δευτερεύοντα.
Για μια μεγάλη μερίδα πολιτών, όμως, γονατισμένων από το κόστος ζωής και απογοητευμένων από τη διαρκή απαξίωση των θεσμών, η επιλεκτική ευημερία των ολίγων δεν εξισορροπεί τη φτώχεια των πολλών. Η δημοκρατία δεν μετριέται μόνο με ποσοστά ανάπτυξης. Μετριέται με τη διαφάνεια, με τον έλεγχο της εξουσίας, με την ελευθερία του Τύπου.
Διεθνείς παρατηρητές έχουν ήδη εκφράσει ανησυχίες για τη διολίσθηση της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης και τη συρρίκνωση της θεσμικής ισορροπίας. Το ερώτημα που αιωρείται είναι απλό και ταυτόχρονα οδυνηρό: μπορούν οι θεσμοί που σχεδιάστηκαν για να ελέγχουν την εξουσία να επανέλθουν στον ρόλο τους όταν έχουν μετατραπεί σε πυλώνες στήριξής της;
Η οικογενειοκρατία από μόνη της δεν είναι πρωτοφανής στις δημοκρατίες. Όταν όμως οι ατασθαλίες μιας γενιάς παγιώνονται, βελτιώνονται τεχνολογικά και κληροδοτούνται στην επόμενη ως κανονικότητα, τότε η φθορά μετατρέπεται σε δομικό χαρακτηριστικό. Ο νυν γόνος παραμένει ισχυρός, καταχειροκροτούμενος από το κομματικό του ακροατήριο και από ένα τμήμα κοινωνίας που έχει μάθει να συμβιβάζεται με το λιγότερο κακό.
Η πολιτική ιστορία διδάσκει, ωστόσο, ότι καθεστώτα που ευδοκιμούν μέσα στην πληρωμένη σιωπή και στη διαχείριση της εικόνας είναι συχνά πιο εύθραυστα απ’ όσο δείχνουν. Αρκεί ένα απρόβλεπτο γεγονός, μια ρωγμή στο αφήγημα, ένας ακέραιος αντίπαλος που θα εκφράσει τη συσσωρευμένη δυσφορία, για να μετατραπεί η αυτάρεσκη σταθερότητα σε καταιγίδα.
Μέχρι τότε, η «κληρονομική δημοκρατία» συνεχίζει να λειτουργεί. Με εκλογές, με χειροκροτήματα, με ψηφιακές υποκλοπές και με θεσμούς που θυμούνται επιλεκτικά τον ρόλο τους. Και με μια κοινωνία που ταλαντεύεται ανάμεσα στην αηδία και στην απάθεια, περιμένοντας ίσως εκείνο το σκούντημα που θα αποδείξει ότι καμία δυναστεία δεν είναι αιώνια.
