Η άνοδος των πατριωτικών κομμάτων σε Γαλλία, Βρετανία και Γερμανία φέρνει τα πάνω-κάτω στο ευρωπαϊκό σκηνικό

Ένας πρωτοφανής πολιτικός μετασχηματισμός διαμορφώνεται στην Ευρώπη, με τα κόμματα της πατριωτικής δεξιάς να καταγράφουν εντυπωσιακά ποσοστά σε δημοσκοπήσεις που αφορούν τις τρεις ισχυρότερες οικονομίες της Γηραιάς Ηπείρου – τη Γαλλία, τη Βρετανία και τη Γερμανία. Το γεγονός ότι τα κόμματα αυτά βρίσκονται στην κορυφή των προτιμήσεων του εκλογικού σώματος για πρώτη φορά στη μεταπολεμική περίοδο αποτελεί πολιτικό σεισμό με άμεσες και έμμεσες συνέπειες για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της εσωτερικής συνοχής της και των γεωπολιτικών ισορροπιών στην περιοχή. Επιπλέον, αξιοσημείωτο είναι πως όλα τα κόμματα αυτά αντιμετωπίζουν με έντονη δυσπιστία την Τουρκία, καθιστώντας την έναν από τους βασικούς άξονες της πολιτικής τους ατζέντας.

Η αλλαγή αυτή στο ευρωπαϊκό πολιτικό τοπίο τεκμηριώνεται με βάση πρόσφατα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν από τη Wall Street Journal, η οποία καταγράφει τις σαρωτικές μεταβολές στους κομματικούς συσχετισμούς. Στη Γαλλία, το Εθνικό Συναγερμό της Μαρίν Λεπέν – με επικεφαλής για τις επερχόμενες εκλογές τον Ζορντάν Μπαρντελά – καταγράφει ποσοστά της τάξης του 36%, προβάλλοντας ως το κυρίαρχο πολιτικό σχήμα της χώρας και επικρατώντας με διαφορά στο εκλογικό τοπίο. Το κόμμα αυτό, που κάποτε θεωρούνταν περιθωριακό, πλέον προβάλλει ως βασικός διεκδικητής της εξουσίας, με σαφές και σκληρό αντιευρωπαϊκό και αντιμεταναστευτικό μήνυμα.

Αντίστοιχα, στη Βρετανία, το Reform UK, υπό την ηγεσία του Νάιτζελ Φάρατζ, έχει προκαλέσει πολιτική αναταραχή, καθώς, σύμφωνα με δημοσκοπικά ευρήματα, ξεπερνά τόσο το Συντηρητικό Κόμμα όσο και τους Εργατικούς – ανατρέποντας έτσι μια σταθερή παράδοση άνω των εκατό ετών όπου δύο κόμματα μονοπωλούσαν την εξουσία. Το κόμμα του Φάρατζ, με πολιτικό λόγο που επικεντρώνεται στην αποκατάσταση της πλήρους εθνικής κυριαρχίας, στον περιορισμό της μετανάστευσης και στην αποστασιοποίηση από ευρωπαϊκά και διεθνή σχήματα, συγκεντρώνει ευρεία αποδοχή σε στρώματα που νιώθουν εγκαταλελειμμένα από το πολιτικό κατεστημένο.

Παράλληλα, στη Γερμανία, το Εναλλακτικό για τη Γερμανία (AfD) σημειώνει εκλογικά ποσοστά που το φέρνουν μπροστά ακόμη και από το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα (CDU), κάτι που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αδιανόητο στη μεγαλύτερη και περισσότερο θεσμικά σταθερή χώρα της ΕΕ. Το AfD έχει επενδύσει στη σκληρή αντιπολιτευτική ρητορική κατά της κυβέρνησης, στον έντονο σκεπτικισμό έναντι της ΕΕ, και στην αναθεώρηση του μεταναστευτικού πλαισίου, συγκεντρώνοντας την υποστήριξη πολιτών που αισθάνονται αποκλεισμένοι από τις ευρωπαϊκές ελίτ και απειλούμενοι από τις μεταναστευτικές ροές και την ισλαμική παρουσία στη χώρα.

Οι λόγοι για την εκρηκτική άνοδο αυτών των πολιτικών σχηματισμών εντοπίζονται σε τρεις βασικούς άξονες που τροφοδοτούν τη δυσαρέσκεια και τη ριζοσπαστικοποίηση μεγάλου μέρους του εκλογικού σώματος. Πρώτον, ο πληθωρισμός και οι ευρύτερες οικονομικές δυσκολίες έχουν δημιουργήσει σοβαρή κοινωνική ανασφάλεια, με το κόστος ζωής να αυξάνεται σταθερά και τη μεσαία τάξη να δέχεται συνεχή πίεση. Δεύτερον, το μεταναστευτικό παραμένει μια ανοιχτή πληγή για πολλές ευρωπαϊκές κοινωνίες, με τους πολίτες να διαμαρτύρονται για τις επιπτώσεις στην ασφάλεια, στην εργασία και στην πολιτισμική συνοχή. Τρίτον, η παρατεταμένη οικονομική στασιμότητα και η αίσθηση αδυναμίας του πολιτικού συστήματος να προσφέρει ρεαλιστικές λύσεις οδηγεί σε απαξίωση των παραδοσιακών κομμάτων και ενίσχυση εναλλακτικών, πιο ριζοσπαστικών φωνών.

Κοινό στοιχείο των τριών αυτών κομμάτων, παρά τις ιδεολογικές αποχρώσεις τους, αποτελεί η σφοδρή τους αντίθεση προς την Τουρκία. Το Εθνικό Συναγερμό της Γαλλίας καταγγέλλει σε κάθε ευκαιρία την τουρκική επεκτατική εξωτερική πολιτική και την αυξανόμενη επιρροή της Άγκυρας στα Βαλκάνια και σε μουσουλμανικές κοινότητες της Δυτικής Ευρώπης. Στη Βρετανία, ο Φάρατζ και το Reform UK επιτίθενται τακτικά στις θέσεις και τους χειρισμούς της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά και γεωπολιτικά θέματα, ενώ στη Γερμανία, το AfD έχει υιοθετήσει μια ιδιαίτερα εχθρική στάση όχι μόνο απέναντι στο τουρκικό κράτος, αλλά και απέναντι στην πολυπληθή τουρκική μειονότητα, υποστηρίζοντας την ανάγκη για περιορισμό της τουρκικής επιρροής σε κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο.

Αυτή η κοινή θεώρηση περί της Τουρκίας ως απειλής για την ευρωπαϊκή σταθερότητα και κυριαρχία λειτουργεί ως παράγοντας ενοποίησης των κομμάτων αυτών και ενδεχομένως ως βάση για μελλοντική πολιτική συνεργασία, ιδιαίτερα αν αποκτήσουν κοινοβουλευτική ισχύ ταυτόχρονα σε διαφορετικές χώρες. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενδέχεται να δημιουργηθεί μια νέα πολιτική συμμαχία που θα πιέζει για αλλαγή κατεύθυνσης στην εξωτερική πολιτική της ΕΕ απέναντι στην Τουρκία και γενικότερα στο μεταναστευτικό.

Η ενίσχυση αυτών των κομμάτων δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις για τη συνοχή και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εάν αποκτήσουν κυβερνητική εξουσία – είτε ως πλειοψηφικά κόμματα είτε ως εταίροι σε κυβερνητικούς συνασπισμούς – είναι πολύ πιθανό να προωθήσουν πολιτικές που θα αμφισβητούν την υφιστάμενη ευρωπαϊκή δομή. Οι θέσεις τους για επιστροφή στην εθνική κυριαρχία, για επανεξέταση των ευρωπαϊκών συνθηκών και για αυστηρό έλεγχο των συνόρων έρχονται σε άμεση αντίθεση με το πνεύμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στις τρεις μεγαλύτερες χώρες. Αντίστοιχες πολιτικές μετατοπίσεις παρατηρούνται και σε άλλα κράτη της Ευρώπης, όπως η Ιταλία, η Ολλανδία, η Αυστρία και η Ουγγαρία, όπου κόμματα με παρόμοια ιδεολογικά χαρακτηριστικά κερδίζουν συνεχώς έδαφος. Οι πολιτικές δυνάμεις που επί δεκαετίες κυριαρχούσαν – κυρίως τα κεντρώα και κεντροαριστερά κόμματα – φαίνεται πως χάνουν την εμπιστοσύνη των πολιτών, ενώ ένα νέο πολιτικό τοπίο, περισσότερο κατακερματισμένο και λιγότερο προβλέψιμο, διαμορφώνεται σταδιακά.