Κρίση στέγης χωρίς κοινωνική ασπίδα

Η Ελλάδα παραμένει, αν όχι η μοναδική, σίγουρα μία από τις ελάχιστες χώρες της ευρωπαϊκής ένωσης που δεν διαθέτουν οργανωμένο σύστημα κοινωνικών κατοικιών, την ώρα που για επτά έως οκτώ συνεχόμενα χρόνια καταγράφει, σύμφωνα με την Εurostat, το υψηλότερο κόστος στέγασης μεταξύ των κρατών μελών.
Την ίδια στιγμή ο μέσος ευρωπαϊκός όρος κοινωνικών κατοικιών ανέρχεται στο 9%–9,3% του συνολικού στεγαστικού αποθέματος, με χώρες όπως η Ολλανδία να φτάνουν περίπου το 30% και η αυστρία το 24%, αποτυπώνοντας το εύρος των αποκλίσεων και την υστέρηση της χώρας.
Στο εσωτερικό διαμορφώνεται ένα νέο κοινωνικό φαινόμενο, οι «οικονομικά άστεγοι», δηλαδή εργαζόμενοι που, παρά την απασχόλησή τους, αδυνατούν να καλύψουν στοιχειώδεις στεγαστικές ανάγκες, καθώς το 47,3% των πολιτών ζει σε νοικοκυριά με ληξιπρόθεσμες οφειλές σε ενοίκιο, δόση στεγαστικού ή λογαριασμούς δεκο, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι 8,3% και η βουλγαρία, δεύτερη χειρότερη επίδοση, βρίσκεται στο 18,8%.

Παράλληλα, το 71,9% των νέων ηλικίας 18–34 ετών εξακολουθεί να ζει με τους γονείς του, εγκλωβισμένο ουσιαστικά στο παιδικό δωμάτιο και στερούμενο τη δυνατότητα μετάβασης σε αυτόνομη ενήλικη ζωή, γεγονός που συμπυκνώνει το βάθος της στεγαστικής πίεσης.
Παρά τις εξαγγελίες του 2022 και τη συζήτηση που αναζωπυρώθηκε στη φετινή ΔΕΘ, η υλοποίηση μέτρων παραμένει σε αρχικό στάδιο, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί έως σήμερα κανένας διαγωνισμός, ενώ η πρόσφατη ανακοίνωση για δημιουργία 2.000 διαμερισμάτων σε πρώην στρατόπεδα, εκ των οποίων τα 1.500 προορίζονται για πολίτες χωρίς πρώτη κατοικία, αποδεικνύεται δυσανάλογη σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες που προέκυψαν από την απώλεια περίπου 180.000 κατοικιών λόγω πλειστηριασμών την περίοδο 2019–2023.

Η τελευταία ενημέρωση από το Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογενείας για δημιουργία 20.000 κατοικιών μέσω κοινωνικής αντιπαροχής συνιστά ένα πρώτο βήμα τρία χρόνια μετά τις αρχικές εξαγγελίες, χωρίς ωστόσο σαφές χρονοδιάγραμμα, ενώ προβλέπεται η δυνατότητα παραχώρησης ιδιοκτησίας σε ιδιώτες επενδυτές επί δημοσίων ακινήτων, διαφοροποιώντας το πλαίσιο του 2022, και ορίζει ότι από τα νέα διαμερίσματα τουλάχιστον το 30% θα παραμένει στο δημόσιο, ποσοστό που ανά περιοχή και αξία γης ενδέχεται να υπολείπεται των ιδιωτικών πρακτικών αντιπαροχής.
Η αριθμητική της στεγαστικής υστέρησης είναι αμείλικτη, καθώς για να φτάσει η ελλάδα στο 50% του μέσου ευρωπαϊκού όρου κοινωνικών κατοικιών απαιτούνται τουλάχιστον 286.735 μονάδες, με δεδομένο στεγαστικό απόθεμα 6.371.901 κατοικιών, ενώ οι σημερινές εξαγγελίες περιορίζονται σε μερικές δεκάδες χιλιάδες.

Στην Ευρώπη δεν υπάρχει ενιαίος εθνικός ορισμός της κοινωνικής κατοικίας και τα μοντέλα είναι περιγραφικά, όπως η «κατοικία με ενοίκιο μέτριου ύψους» στη Γαλλία ή η «κατοικία περιορισμένου κέρδους» στην αυστρία, με κοινό παρονομαστή την παρέμβαση κράτους και τοπικής αυτοδιοίκησης σε κατασκευή, ρύθμιση και επιδότηση για καθολική πρόσβαση στη στέγη.

Στην Ολλανδία σχεδόν μία στις τρεις κατοικίες είναι κοινωνική, στην αυστρία συνυπάρχουν δημοτικές, περιορισμένου κέρδους και επιδοτούμενες ιδιωτικές κατοικίες, ενώ στη βιέννη το 62% των κατοίκων ζει σε κάποια μορφή επιδοτούμενης κατοικίας, στοιχείο που καταδεικνύει το βάθος της δημόσιας πολιτικής.
Στη Δανία περίπου επτακόσιοι μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί προσφέρουν στέγη με ενοίκια χαμηλότερα της αγοράς υπό αυστηρή ρύθμιση που αποτρέπει την κερδοσκοπία, και στο Λουξεμβούργο δημόσιοι φορείς όπως το ταμείο κατοικίας, η εθνική εταιρεία προσιτής κατοικίας και η ένωση δήμων διαθέτουν κατοικίες με κόστος κάτω από τα εμπορικά επίπεδα, με κρατική επιδότηση έως και 70% της κατασκευής, ενώ κάθε νέο συγκρότημα οφείλει να περιλαμβάνει τουλάχιστον 10% κοινωνικών κατοικιών για να αδειοδοτηθεί.

Ακόμη και η Ισπανία, που μέχρι πρόσφατα είχε χαμηλό μερίδιο, κατάφερε το 2025 να αυξήσει τις δημόσιες και προσιτές κατοικίες από 2,5% σε 3,4% μέσα από συντονισμένες πολιτικές και τη δημιουργία δημόσιας εταιρείας στέγασης, αποδεικνύοντας ότι η διαδρομή είναι εφικτή με σχέδιο και επιμονή.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι στεγαστικής πολιτικής, με την απουσία κοινωνικών κατοικιών και το επίμονα υψηλό κόστος στέγης να δημιουργούν σοβαρές προκλήσεις που πλήττουν ιδίως τους «οικονομικά άστεγους» και τη νέα γενιά που δυσκολεύεται να αποκτήσει αυτονομία, την ώρα που η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει πως η συστηματική ανάπτυξη προγραμμάτων κοινωνικής κατοικίας σε συνδυασμό με στοχευμένες παρεμβάσεις μπορεί να βελτιώσει την προσβασιμότητα και να διαμορφώσει δικαιότερες, βιώσιμες συνθήκες για όλους.

Η χώρα έχει καθυστερήσει να καταρτίσει ένα συνεκτικό, ολοκληρωμένο σχέδιο που να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες, καθιστώντας επιτακτική την άμεση υιοθέτηση πλαισίου με σαφές χρονοδιάγραμμα και μετρήσιμους στόχους που θα περιλαμβάνει προστασία της πρώτης κατοικίας, ενίσχυση της μακροχρόνιας μίσθωσης, ανάπτυξη προγραμμάτων κοινωνικής κατοικίας, αξιοποίηση και ανακαίνιση κλειστών ακινήτων, στρατηγική διαχείριση της δημόσιας ακίνητης περιουσίας, στοχευμένα φορολογικά κίνητρα και μηχανισμούς διαφάνειας και ελέγχου στην αγορά.
Σε διεθνές επίπεδο ο οργανισμός ηνωμένων εθνών μέσω του un-habitat υπενθυμίζει ότι το δικαίωμα στη στέγαση είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα που διασφαλίζει ασφαλές, κατοικήσιμο και οικονομικά προσιτό σπίτι και προειδοποιεί πως έως το 2030 περίπου τρία δισεκατομμύρια άνθρωποι, δηλαδή το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού, θα χρειάζονται επαρκή στέγαση, κάτι που μεταφράζεται σε ζήτηση για 96.000 νέες προσιτές και προσβάσιμες κατοικίες κάθε μέρα.

Η ευρωπαϊκή οικονομική και κοινωνική επιτροπή, στη γνωμοδότησή της της 15ης φεβρουαρίου 2023, επισημαίνει ότι το δικαίωμα στη στέγαση αποτελεί διεθνή υποχρέωση των κρατών μελών, αναγνωρισμένη στην παγκόσμια διακήρυξη των ανθρώπινων δικαιωμάτων, και ότι ο αναθεωρημένος ευρωπαϊκός κοινωνικός χάρτης δεσμεύει τα μέρη να προωθήσουν την πρόσβαση σε κατάλληλη κατοικία, να προλάβουν και να μειώσουν την αστεγία με στόχο τη σταδιακή εξάλειψή της και να διαμορφώσουν τιμές προσιτές για όσους δεν έχουν επαρκείς πόρους, με πολλά συντάγματα κρατών μελών να κατοχυρώνουν ή να εξειδικεύουν νομοθετικά το συγκεκριμένο δικαίωμα.