Λιβύη: Η Μεσόγειος βυθίζεται στο χάος κι η Ευρώπη κοιτάζει αλλού

Την ώρα που η Λιβύη βυθίζεται ξανά σε μια επικίνδυνη και αποσταθεροποιητική αστάθεια, με τη Ρωσία να ενισχύει την παρουσία της στα νότια σύνορα της Ευρώπης και την Τουρκία να επαναχαράσσει θαλάσσιες ζώνες σε συμφωνίες με την Τρίπολη, η Ευρωπαϊκή Ένωση δείχνει να αρκείται σε διπλωματικά ευχολόγια και αποστολές χωρίς απτά αποτελέσματα.

Το Politico επισημαίνει ότι τόσο η Ιταλία όσο και η Ελλάδα εκπέμπουν σήμα κινδύνου για την κατάσταση στη Λιβύη, χωρίς ωστόσο να βρίσκουν ανταπόκριση από τους μεγάλους συμμάχους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Γαλλία, παρά την προφανή γεωστρατηγική σημασία της περιοχής, παραμένουν εστιασμένες σε άλλες προτεραιότητες—την Ουκρανία, τον Ειρηνικό, τις εκλογές τους.

Στο μεταξύ, τα μεταναστευτικά κύματα από τη Λιβύη αυξάνονται εντυπωσιακά. Η Κρήτη δέχεται πλέον χιλιάδες ανθρώπους, με περίπου 9.000 αφίξεις από τη Λιβύη μόνο για το 2025, σχεδόν διπλάσιες από τον συνολικό αριθμό του προηγούμενου έτους. Οι καταυλισμοί γεμίζουν, τα χωριά μετατρέπονται σε σημεία υποδοχής, ενώ η ανησυχία στην Ιταλία εντείνεται.

Στα τέλη Ιουνίου, η Ελλάδα προχώρησε στην ανάπτυξη δύο πολεμικών πλοίων, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας περιορισμού της αυξημένης ροής μεταναστών προς τη χώρα. Ωστόσο, ανώτεροι κυβερνητικοί αξιωματούχοι εξέφρασαν αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα του μέτρου, προειδοποιώντας πως η παρουσία του Πολεμικού Ναυτικού ενδέχεται να έχει τα αντίθετα αποτελέσματα, ενθαρρύνοντας μετανάστες να πέσουν στη θάλασσα, προκειμένου να διασωθούν από τις ελληνικές αρχές. Η ανησυχία αυτή επιβεβαιώθηκε στην πράξη, καθώς μόνο την τελευταία εβδομάδα περισσότεροι από 2.000 μετανάστες αποβιβάστηκαν στην Κρήτη.

Παράλληλα, η ελληνική κυβέρνηση δέχεται έντονη κριτική, όχι μόνο από την αντιπολίτευση, αλλά και από κύκλους εντός του κυβερνώντος στρατοπέδου, για την παρατεταμένη αδράνεια στον χειρισμό του λιβυκού ζητήματος τα τελευταία χρόνια.

Η εικόνα στο σύνολο της περιοχής είναι εξίσου ανησυχητική. Κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους καταγράφηκε αύξηση της τάξης του 7% στις παράτυπες διελεύσεις στην κεντρική Μεσόγειο, σχεδόν αποκλειστικά από τη Λιβύη. Το στοιχείο αυτό ξεχωρίζει ακόμη περισσότερο, αν ληφθεί υπόψη ότι στις υπόλοιπες βασικές διαδρομές η μετανάστευση παρουσίασε πτώση της τάξης του 20%.

Οι πιέσεις που ασκεί η Ελλάδα για τον έλεγχο των συνόρων δημιουργούν επιπλέον ανησυχίες στην Ιταλία, η οποία φοβάται μετατόπιση των μεταναστευτικών ροών προς τα δικά της ύδατα.

Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δήλωσε την περασμένη εβδομάδα, λίγο πριν την επίσκεψη αντιπροσωπείας της ΕΕ στη Λιβύη, ότι υπάρχει ανησυχία για την κατάσταση στη χώρα και την πρόσφατη αύξηση των παράτυπων αναχωρήσεων. Ωστόσο, όπως αναγνωρίζουν Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, άλλο η ανησυχία και άλλο η εξεύρεση πρακτικών λύσεων.

Διπλωμάτες περιέγραψαν την αποστολή της ΕΕ στη Λιβύη ως μια αρχική διερευνητική κίνηση για την αξιολόγηση πιθανών παρεμβάσεων. Το οικονομικό σκέλος εκτιμάται πως θα διαδραματίσει ρόλο, με δεδομένο το προηγούμενο παράδειγμα της συμφωνίας που υπεγράφη με την Τυνησία το 2023, στο πλαίσιο της οποίας η ΕΕ χρηματοδότησε τις τοπικές αρχές για να περιορίσουν τις μεταναστευτικές ροές. Ωστόσο, διπλωμάτες εκφράζουν έντονες αμφιβολίες για το αν ένα παρόμοιο μοντέλο θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη Λιβύη, μια χώρα διχασμένη από αντιμαχόμενες πολιτοφυλακές και βαθιά αποσταθεροποιημένη σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο.

Η Ρωσία, αντίθετα, έχει στήσει γεωπολιτικά φυλάκια στη Λιβύη—τόσο με στρατιωτική παρουσία μέσω της Wagner, όσο και με στρατηγικές συμφωνίες που της επιτρέπουν να προβάλει ισχύ σε απόσταση αναπνοής από την ευρωπαϊκή ήπειρο. Η Τουρκία ενισχύει κι αυτή την επιρροή της μέσω τουρκολιβυκών συμφωνιών, εργαλειοποιώντας τις θαλάσσιες ζώνες και διεκδικώντας ενεργό ρόλο στο μέλλον της λιβυκής ενέργειας και άμυνας.

Κι όμως, οι Βρυξέλλες δείχνουν να μην έχουν ούτε στρατηγική ούτε βούληση. Αρκούνται σε “σχέδια δράσης”, “διαβουλεύσεις” και ασαφείς δεσμεύσεις, την ώρα που η πραγματικότητα στο έδαφος διαμορφώνεται από τρίτους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μένει έξω από τις συμφωνίες που μετράνε, και περιορίζεται σε συμφωνίες χρηματοδότησης με ασταθείς τοπικές αρχές, τις οποίες κανείς δεν ξέρει αν θα υπάρχουν σε λίγους μήνες.

Ειδικοί προειδοποιούν ότι η Ρωσία θα μπορούσε να εργαλειοποιήσει τη μετανάστευση από τη Λιβύη, όπως έκανε μέσω Λευκορωσίας στα ανατολικά σύνορα της ΕΕ. Οι στρατιωτικές βάσεις που ελέγχει στη Λιβύη ενδέχεται να χρησιμοποιηθούν για επιχειρήσεις ανεφοδιασμού ή ακόμα και ως κέντρα συντονισμού υβριδικών επιθέσεων. Παρότι το κόστος του πολέμου στην Ουκρανία έχει περιορίσει τη χρηματοδότηση του ρωσικού Αφρικανικού Σώματος, η επιρροή της Μόσχας παραμένει σημαντική, ιδιαίτερα στις περιοχές που ελέγχει ο Χαφτάρ.

Η ΕΕ κινδυνεύει να μείνει θεατής σε μια κρίση που διαμορφώνει τη στρατηγική ισορροπία στη Νότια Μεσόγειο. Η έλλειψη συντονισμένης πολιτικής, η απουσία αποτελεσματικών μηχανισμών επιτήρησης και η αδυναμία προβολής ισχύος αφήνουν κενό που σπεύδουν να καλύψουν τρίτες δυνάμεις με αντίθετα συμφέροντα. Όσο η Ένωση επικεντρώνεται μονόπλευρα στην Ουκρανία, η πίσω πόρτα της ανοίγει διάπλατα σε αστάθεια, εκβιασμούς και νέες κρίσεις. Και αυτή τη φορά, οι συνέπειες δεν θα αργήσουν να φανούν.

Οι σύμμαχοι δεν σπεύδουν να βοηθήσουν

Παρά τη σοβαρότητα των απειλών που προέρχονται από τη Λιβύη, η Ιταλία και η Ελλάδα δυσκολεύονται να κινητοποιήσουν τους συμμάχους τους προς ουσιαστική δράση.

Στις 4 Ιουνίου, η πρωθυπουργός της Ιταλίας, Τζόρτζια Μελόνι, συναντήθηκε στη Ρώμη με τον πρόεδρο της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, σε μια συνάντηση διάρκειας τριών ωρών, με κύριο αντικείμενο τη λιβυκή κρίση.

Ιταλός αξιωματούχος με γνώση των διαβουλεύσεων επισήμανε ότι η Λιβύη αποτελεί θέμα κομβικής σημασίας τόσο για την Ιταλία όσο και για τη Γαλλία, υπογραμμίζοντας την κοινή ανησυχία για ζητήματα ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένης της αυξανόμενης ρωσικής επιρροής στη χώρα, αλλά και της μετανάστευσης. Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος αναγνώρισε ότι υπάρχουν διαφορές στις απόψεις των δύο χωρών ως προς τις πολιτικές λύσεις που θα μπορούσαν να προωθηθούν.

Η Λιβύη έχει επανέλθει στο προσκήνιο διεθνών διπλωματικών συνομιλιών, ωστόσο στην πράξη η πρόοδος παραμένει περιορισμένη. Η Ιταλία επιζητά στήριξη από τη Γαλλία, η οποία διαθέτει ισχυρή στρατιωτική παρουσία, ωστόσο το Παρίσι δεν φαίνεται να αποδίδει την ίδια σημασία στο θέμα. Η στάση αυτή εκθέτει και τις πρόσφατες αποτυχίες της γαλλικής εξωτερικής πολιτικής στο Μάλι και τον Νίγηρα.

Η καθηγήτρια Βιρτζίνι Κολομπιέ από το Πανεπιστήμιο Luiss της Ρώμης, ειδική σε ζητήματα Λιβύης, επισημαίνει ότι για την Ιταλία η σταθεροποίηση της Λιβύης έχει άμεση προτεραιότητα, σε αντίθεση με τη Γαλλία. Σύμφωνα με την ίδια, το Παρίσι δεν επιδιώκει ιδιαίτερα να προβάλει την επιρροή της Ρωσίας στην περιοχή, καθώς κάτι τέτοιο θα φώτιζε τις δικές του διπλωματικές αποτυχίες, ενώ την ίδια στιγμή η γαλλική επιρροή στις χώρες του Σαχέλ φθίνει και η ρωσική ενισχύεται.

Στο μεταξύ, οι Ηνωμένες Πολιτείες προσανατολίζονται ολοένα και περισσότερο στον Ειρηνικό, γεγονός που καθιστά απίθανη μια ουσιαστική δέσμευση της Ουάσιγκτον για τη σταθεροποίηση της Λιβύης.

Ενδεικτικό της αδιαφορίας της διεθνούς κοινότητας αποτελεί και η πρόσφατη διακήρυξη του ΝΑΤΟ, η οποία υπογράφηκε στις 25 Ιουνίου στη Χάγη, χωρίς να γίνεται οποιαδήποτε αναφορά στην Αφρική. Όπως ανέφερε ο Αλεσάντρο Μαρόνε, επικεφαλής του προγράμματος άμυνας, ασφάλειας και διαστήματος του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων της Ρώμης, η Συμμαχία ακολούθησε μια «μινιμαλιστική ατζέντα», αποφεύγοντας τη συμπερίληψη διχαστικών ζητημάτων.

Για την Ιταλία, η στάση αυτή συνιστά μια πικρή απογοήτευση. Όπως σημείωσε ο Μαρόνε, η Ρώμη καλείται πλέον να αντιμετωπίσει κατάματα αυτή τη νέα πραγματικότητα.