Νέα ΚΥΑ: Νομική ενημέρωση αιτούντων άσυλο με μητρώο και αυστηρούς κανόνες

Νέο πλαίσιο στη δωρεάν νομική καθοδήγηση των αιτούντων άσυλο εισάγει Κοινή Υπουργική Απόφαση που δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ, με στόχο τη διαμόρφωση πιο οργανωμένης και ελεγχόμενης διαδικασίας στο πρώτο στάδιο εξέτασης αιτήσεων διεθνούς προστασίας. Η ρύθμιση αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο ενημέρωσης των αιτούντων, καθώς προβλέπει ότι η νομική καθοδήγηση θα παρέχεται αποκλειστικά από δικηγόρους εγγεγραμμένους σε ειδικό μητρώο.

Με τη νέα απόφαση, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις και άλλοι φορείς δεν θα μπορούν να αναλαμβάνουν τη συγκεκριμένη υπηρεσία. Η ευθύνη περνά σε δικηγόρους, υπό ειδικούς όρους, με συγκεκριμένη αμοιβή, κανόνες ελέγχου και περιορισμούς. Την ΚΥΑ συνυπογράφουν ο αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Νίκος Παπαθανάσης, ο υπουργός Δικαιοσύνης, Γιώργος Φλωρίδης, και ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης.

Κεντρικό στοιχείο της ρύθμισης είναι η δημιουργία του «Μητρώου Δικηγόρων Νομικής Καθοδήγησης». Το μητρώο θα τηρείται στον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών, ενώ την εποπτεία θα έχει η Ολομέλεια των Προέδρων των Δικηγορικών Συλλόγων της Ελλάδας. Έτσι, η ενημέρωση των αιτούντων άσυλο εντάσσεται σε πιο θεσμοθετημένο πλαίσιο, με δικηγόρους που θα πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις και θα υπόκεινται σε κανόνες επιμόρφωσης, ασυμβίβαστων και ελέγχου.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει τη ρύθμιση ως εργαλείο οργάνωσης της διαδικασίας και περιορισμού της αδιαφάνειας. Στην πράξη, όμως, η απόφαση εντάσσεται σε μια ευρύτερη αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής, όπου η ενημέρωση του αιτούντος συνδέεται πιο καθαρά με την αξιολόγηση των πιθανοτήτων αναγνώρισης, τις συνέπειες της παράνομης παραμονής και την επιλογή της επιστροφής.

Μητρώο δικηγόρων και όρια της καθοδήγησης

Η νομική καθοδήγηση αφορά αποκλειστικά το πρώτο στάδιο της διοικητικής διαδικασίας εξέτασης αίτησης διεθνούς προστασίας. Οι δικηγόροι θα εξηγούν τα βασικά στάδια της διαδικασίας, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των αιτούντων, τις εγγυήσεις που προβλέπονται, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να προσβληθεί μια απορριπτική απόφαση.

Η ΚΥΑ ξεκαθαρίζει ότι η δωρεάν νομική καθοδήγηση δεν ισοδυναμεί με πλήρη νομική εκπροσώπηση. Δεν περιλαμβάνει ανάληψη υπόθεσης, προετοιμασία για τη συνέντευξη επί της ουσίας, σύνταξη υπομνημάτων ή άλλων εγγράφων, ούτε εξατομικευμένες οδηγίες για την ενίσχυση συγκεκριμένης αίτησης ασύλου.

Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Ο αιτών θα λαμβάνει βασική και διαδικαστική ενημέρωση, χωρίς ο δικηγόρος να αναλαμβάνει την υπόθεση ως πληρεξούσιος. Η νομική υποστήριξη παραμένει περιορισμένη σε επίπεδο πληροφόρησης και δεν υποκαθιστά την πλήρη υπεράσπιση ή την εξειδικευμένη εκπροσώπηση ενώπιον των διοικητικών και δικαστικών αρχών.

Στο περιεχόμενο της ενημέρωσης θα περιλαμβάνεται και αναφορά στο προσφυγικό προφίλ του αιτούντος. Ειδικά για πρόσωπα που προέρχονται από χώρες με ποσοστό αναγνώρισης διεθνούς προστασίας κάτω από 20%, η καθοδήγηση θα πρέπει να καλύπτει ρητά και τις ποινικές συνέπειες που προβλέπονται για την παράνομη είσοδο και παραμονή στην Ελλάδα.

Παράλληλα, οι αιτούντες θα ενημερώνονται για τα προγράμματα Υποβοηθούμενης Εθελούσιας Επιστροφής και Επανένταξης, καθώς και για τη δυνατότητα εθελούσιας ή οικειοθελούς αναχώρησης. Με αυτόν τον τρόπο, η διαδικασία δεν περιορίζεται στην εξήγηση της αίτησης ασύλου, αλλά ενσωματώνει από την αρχή και την επιλογή επιστροφής για όσους δεν διαθέτουν ισχυρό προσφυγικό υπόβαθρο.

Η ρύθμιση συνδέεται με τη συνολικότερη γραμμή του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου υπό τον Θάνο Πλεύρη, σύμφωνα με την οποία όσοι δεν δικαιούνται διεθνή προστασία δεν μπορούν να παραμένουν επ’ αόριστον στη χώρα. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το πολιτικό σχήμα που έχει περιγραφεί ως «φυλακή ή επιστροφή».

Με βάση στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί, 599 άτομα έχουν αξιοποιήσει τη σχετική δυνατότητα ώστε να αποφύγουν τον εγκλεισμό και να επιστρέψουν στις χώρες τους. Από αυτούς, για 450 η επιστροφή έχει ήδη ολοκληρωθεί, ενώ για τους υπόλοιπους η διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.

Αμοιβές, ομαδικές συνεδρίες και αυστηρά ασυμβίβαστα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το οικονομικό σκέλος της ΚΥΑ. Η βασική αμοιβή για κάθε συνεδρία νομικής καθοδήγησης ορίζεται στα 160 ευρώ πλέον ΦΠΑ. Το ποσό καταβάλλεται είτε η συνεδρία γίνεται ατομικά είτε πραγματοποιείται ομαδικά με περισσότερους αιτούντες.

Προβλέπεται επίσης πρόσθετη αμοιβή 250 ευρώ πλέον ΦΠΑ για συγκεκριμένες περιπτώσεις αιτούντων που υπάγονται στη διαδικασία συνόρων, δεν εμφανίζουν ισχυρό προσφυγικό προφίλ και, εντός δύο μηνών από τη νομική καθοδήγηση, υποβάλλουν αίτηση για εθελούσια ή οικειοθελή αναχώρηση.

Η καταβολή του πρόσθετου ποσού δεν γίνεται με μόνη την υποβολή της αίτησης αναχώρησης. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να ολοκληρωθεί πράγματι η επιστροφή. Έτσι, η αμοιβή συνδέεται με το τελικό αποτέλεσμα της διαδικασίας και όχι απλώς με τη δήλωση πρόθεσης του αιτούντος.

Η συγκεκριμένη πρόβλεψη δημιουργεί σαφή σύνδεση ανάμεσα στη νομική ενημέρωση και την πολιτική επιστροφών. Η κυβέρνηση επιχειρεί να επιταχύνει τις αποχωρήσεις όσων θεωρείται ότι δεν έχουν σοβαρές πιθανότητες αναγνώρισης διεθνούς προστασίας, όμως η σύνδεση της πρόσθετης αμοιβής με την ολοκληρωμένη επιστροφή είναι βέβαιο ότι θα προκαλέσει συζητήσεις για τον χαρακτήρα και τα όρια της νομικής καθοδήγησης.

Αν μια συνεδρία δεν πραγματοποιηθεί επειδή οι αιτούντες που είχαν κληθεί κανονικά δεν προσήλθαν, ο δικηγόρος δικαιούται κανονικά την αμοιβή του. Αντίθετα, αν η συνεδρία δεν γίνει με υπαιτιότητα του ίδιου του δικηγόρου, δεν προβλέπεται καταβολή αμοιβής.

Η διαδικασία θα κινείται με σύντομα χρονοδιαγράμματα. Μέσα σε δύο εργάσιμες ημέρες από την υποβολή αιτήματος για δωρεάν νομική καθοδήγηση, η αρμόδια αρχή καταχώρισης θα συγκεντρώνει τα αιτήματα και θα ενημερώνει την Ολομέλεια για τον τόπο, την ημερομηνία και την ώρα της συνεδρίας.

Στη συνέχεια, η Ολομέλεια θα πρέπει να απαντά μέσα σε μία εργάσιμη ημέρα, επιβεβαιώνοντας την ανάθεση σε συγκεκριμένο δικηγόρο. Η ταχύτητα της διαδικασίας θεωρείται κρίσιμη, ιδίως στις περιπτώσεις που υπάγονται στη διαδικασία συνόρων, όπου οι χρόνοι είναι πιο πιεστικοί και η προοπτική επιστροφής βρίσκεται πιο κοντά στο κέντρο της διοικητικής αξιολόγησης.

Κατά κανόνα, οι συνεδρίες θα πραγματοποιούνται ομαδικά, με έως 15 αιτούντες. Οι ομάδες θα σχηματίζονται με βάση κοινά χαρακτηριστικά, όπως η ίδια εθνικότητα, η ίδια διαδικασία ή το ίδιο διαδικαστικό στάδιο. Σε περιπτώσεις αυξημένου αριθμού αιτημάτων ή έκτακτων συνθηκών, ο αριθμός των συμμετεχόντων μπορεί να φτάσει έως και τα 50 άτομα.

Για ποινικούς κρατούμενους, η νομική καθοδήγηση μπορεί να παρέχεται και ατομικά. Προτεραιότητα θα δίνεται στις υποθέσεις της διαδικασίας συνόρων, καθώς εκεί η εξέταση των αιτημάτων γίνεται σε πιο στενό χρονικό πλαίσιο και η ενημέρωση για τις εναλλακτικές επιλογές θεωρείται άμεσης σημασίας.

Η ΚΥΑ προβλέπει και αυστηρό ασυμβίβαστο για τους δικηγόρους που συμμετέχουν στο μητρώο. Όποιος παρέχει νομική καθοδήγηση σε έναν αιτούντα δεν θα μπορεί στη συνέχεια να τον εκπροσωπήσει ιδιωτικά ως πληρεξούσιος δικηγόρος, είτε στη διοικητική είτε στη δικαστική διαδικασία που αφορά την αίτηση ασύλου του.

Η πρόβλεψη αυτή αποσκοπεί στο να αποτραπεί η μετατροπή της κρατικά χρηματοδοτούμενης ενημέρωσης σε μηχανισμό προσέλκυσης ιδιωτικής πελατείας. Παράλληλα, οι δικηγόροι δεσμεύονται από κανόνες εμπιστευτικότητας, καθώς όσα γνωστοποιούνται κατά τη συνεδρία καλύπτονται από το δικηγορικό απόρρητο.

Η νέα ΚΥΑ διαμορφώνει ένα πιο συγκεντρωτικό και αυστηρό πλαίσιο για τη νομική ενημέρωση των αιτούντων άσυλο. Από τη μία πλευρά, επιχειρεί να βάλει κανόνες, μητρώο, αμοιβές και ελέγχους σε μια ευαίσθητη διαδικασία. Από την άλλη, εντάσσει τη νομική καθοδήγηση στη σκληρή γραμμή των επιστροφών, δείχνοντας ότι η μεταναστευτική πολιτική της κυβέρνησης κινείται πλέον με βασικό άξονα την ταχύτερη διάκριση ανάμεσα σε όσους δικαιούνται προστασία και σε όσους οδηγούνται προς αναχώρηση.