Ας ξεκινήσουμε από τα απολύτως βασικά, από εκεί όπου η σύγχυση δεν συγχωρείται.
Τα σύνορα είτε υπάρχουν είτε δεν υπάρχουν. Αν υπάρχουν, τότε φυλάσσονται. Δεν αποτελούν αντικείμενο ερμηνείας, ούτε πεδίο επικοινωνιακής διαχείρισης. Δεν επιτηρούνται θεωρητικά, δεν παρακολουθούνται αφηρημένα, δεν σχολιάζονται εκ των υστέρων. Φυλάσσονται.
Κι όταν φυλάσσονται, όσοι επιχειρούν να τα παραβιάσουν δεν μπορούν να βαφτίζονται με ουδέτερους όρους. Δεν είναι «παράτυποι». Είναι παράνομοι. Η παράνομη είσοδος σε κυρίαρχο κράτος δεν συνιστά διοικητική αβλεψία. Συνιστά ποινικό αδίκημα. Βρίσκεται στον σκληρό πυρήνα του Ποινικού Δικαίου και αναγνωρίζεται ρητά στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο, όπου ο όρος “illegal immigrant” είναι σαφώς διακριτός από τον “irregular”.
Παράτυπος είναι εκείνος που εισήλθε νόμιμα και παρέμεινε αφότου εξέπνευσε η άδεια παραμονής του ή εργάστηκε χωρίς άδεια. Εκείνος που εισέρχεται λαθραία, παραβιάζοντας τα σύνορα, δεν ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Έχει διαπράξει ποινική πράξη κατά της κυριαρχίας του κράτους. Δεν γνωρίζουμε ποιος είναι, τι μεταφέρει, τι σκοπό έχει. Η αδυναμία ελέγχου ισοδυναμεί με κατάργηση της κρατικής υπόστασης.
Κάπου σε αυτή τη διαδρομή, η παρανομία μετονομάστηκε σε παρατυπία. Και από εκεί ξεκίνησε η απορρύθμιση. Όταν η παράνομη είσοδος αντιμετωπίζεται ως τεχνικό ζήτημα, το χάος καθίσταται αναπόφευκτο.
Στη Χίο, πριν λίγες ημέρες, εκτυλίχθηκε ακόμη μία ναυτική τραγωδία. Υπερφορτωμένο ταχύπλοο, παράνομη αναχώρηση από την Τουρκία, κίνηση χωρίς φώτα, επικίνδυνοι ελιγμοί, σύγκρουση με σκάφος του Λιμενικού, νεκροί. Και για ακόμη μία φορά, η δημόσια συζήτηση ακολούθησε τον ίδιο μονόδρομο. Καμία αναφορά σε όσους φόρτωσαν ανθρώπους σε πλωτό φέρετρο. Καμία αναφορά σε όσους τους έστειλαν νύχτα στη θάλασσα χωρίς σωστικά. Καμία αναφορά σε όσους έδωσαν εντολές, συντεταγμένες και χρόνο εκκίνησης.
Το βλέμμα στράφηκε ξανά αποκλειστικά στο Λιμενικό. Τι έκανε, πώς κινήθηκε, γιατί πλησίασε, γιατί δεν πλησίασε. Ο μόνος θεσμός που έχει καθήκον να προστατεύει τα σύνορα, μετατρέπεται συστηματικά στον μοναδικό ύποπτο.
Οποιοσδήποτε Έλληνας πολίτης κινείται νύχτα με σκάφος χωρίς φώτα διαπράττει σοβαρό αδίκημα. Αν προκληθεί σύγκρουση, φέρει βαριές ποινικές ευθύνες. Αν συμβεί ατύχημα, η ασφαλιστική δεν αποζημιώνει. Αυτά ισχύουν για κάθε νόμιμο ναυτιλλόμενο. Δεν ισχύουν, προφανώς, για τα δουλεμπορικά. Εκεί η παρανομία θεωρείται περίπου φυσικό φαινόμενο, ενώ η καταδίωξή της αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα.
Στην Πύλο, πριν δυόμισι χρόνια, αποτυπώθηκε με τον πιο ωμό τρόπο η νομική παράκρουση. Υπερφορτωμένο σκάφος, υπό τον έλεγχο διακινητών, προερχόμενο από τη Λιβύη, δηλώνει ότι κατευθύνεται προς Ιταλία και ότι δεν χρειάζεται βοήθεια. Το Λιμενικό παρακολουθεί και κατηγορείται επειδή δεν επενέβη. Όταν επιχειρεί ρυμούλκηση, κατηγορείται επειδή επενέβη. Το σκάφος ανατρέπεται και η ευθύνη αποδίδεται ξανά στο Λιμενικό.
Το τελικό μήνυμα είναι σαφές: όποια επιλογή κι αν γίνει, το κράτος φταίει. Οι διακινητές παραμένουν αόρατοι.
Η υποχρέωση επέμβασης υφίσταται μόνο όταν υπάρχει σήμα κινδύνου ή ακυβερνησία. Το συγκεκριμένο σκάφος δεν πληρούσε καμία από αυτές τις προϋποθέσεις. Κι όμως, η ίδια η δομή του νομικού πλαισίου είχε εγκλωβίσει το Λιμενικό. Η διαπίστωση της υπερφόρτωσης απαιτούσε προσέγγιση και επιβίβαση. Η προσέγγιση μπορούσε να εκληφθεί ως παρεμπόδιση ναυσιπλοΐας. Η αδράνεια ως εγκατάλειψη.
Το γεγονός ότι πάνω από 700 άνθρωποι στοιβάχτηκαν σε σκάφος χωρητικότητας λίγων δεκάδων, χωρίς σωσίβια, δεν κινητοποίησε κανέναν θεσμό. Σε κάθε νόμιμο πλοίο, τέτοια παράβαση θα οδηγούσε σε βαριά κακουργήματα. Στα δουλεμπορικά, δεν οδηγεί πουθενά. Το αποτέλεσμα είναι ένα κράτος παγιδευμένο, ακίνητο, φοβισμένο.
Το κρίσιμο ερώτημα αποφεύγεται συστηματικά. Αν δεν υπάρχει δικαίωμα απώθησης, αν δεν υπάρχει σύλληψη, αν μετά τη διάσωση ακολουθεί απλώς αποβίβαση και διάχυση στο χάος, τότε η φύλαξη των συνόρων καθίσταται άνευ αντικειμένου. Το Λιμενικό μετατρέπεται σε πλωτό ασθενοφόρο και οι συνοριοφύλακες σε διασώστες χωρίς αρμοδιότητα αποτροπής.
Η διάσωση αποτελεί συνέπεια της φύλαξης, όχι υποκατάστατό της. Σε κάθε άλλη μορφή εγκληματικής δραστηριότητας, το κράτος παρεμβαίνει, συλλαμβάνει, ασκεί βία αν χρειαστεί. Στην παράνομη διακίνηση ανθρώπων, επιβάλλεται μια ιδιότυπη ανοχή. Το ίδιο το κράτος έχει αποδεχθεί τον ρόλο του τροχονόμου των διακινητών.
Ο μόνος τρόπος να σωθούν ζωές χωρίς να καταλυθούν τα σύνορα είναι συγκεκριμένος και αδιαπραγμάτευτος. Διάσωση όπου υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Σύλληψη. Κράτηση. Επιστροφή. Οτιδήποτε άλλο λειτουργεί ως κίνητρο για την επόμενη τραγωδία.
Σήμερα, κάθε ύποπτο σκάφος χωρίς φώτα θέτει το Λιμενικό μπροστά σε ένα παράλογο δίλημμα. Να αγνοήσει την παρανομία ή να παρέμβει γνωρίζοντας ότι θα βρεθεί κατηγορούμενο. Χωρίς σύλληψη και κράτηση, δεν υπάρχουν σύνορα. Χωρίς επιστροφή, δεν υπάρχει αποτροπή.
Οι διακινητές γνωρίζουν άριστα το περιβάλλον. Γνωρίζουν τον φόβο του κράτους, την προβλεψιμότητα των ΜΚΟ, την απουσία συνεπειών. Ορισμένες ΜΚΟ δεν λειτουργούν ως διασώστες. Λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές της διακίνησης, παρέχοντας πληροφόρηση, χρονισμό, νομική κάλυψη. Δεν είναι όλες ίδιες, αλλά όσες λειτουργούν έτσι αποτελούν αντικειμενικούς συνεργούς.
Στην Ιταλία, αποκαταστάθηκε η αυτονόητη αλληλουχία. Παράνομη είσοδος, κράτηση, έλεγχος, επιστροφή. Το άσυλο εξετάζεται εκτός εδάφους, όχι ως επιβράβευση παραβίασης συνόρων. Οι ροές μειώθηκαν, οι πνιγμοί περιορίστηκαν, το κέρδος των διακινητών συρρικνώθηκε. Γι’ αυτό και η πολιτική αυτή στοχοποιήθηκε.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία εργαλειοποιεί ανθρώπους, σπρώχνει ροές, εκδίδει Navtex και δημιουργεί τετελεσμένα, ενώ η Ελλάδα αναρωτιέται αν δικαιούται να φυλάσσει τα σύνορά της.
Το συμπέρασμα είναι αμείλικτο. Χωρίς σύλληψη και κράτηση δεν υφίσταται κυριαρχία. Χωρίς επιστροφή δεν υφίσταται αποτροπή. Όσο η παρανομία βαφτίζεται παρατυπία, όσο οι συνοριοφύλακες μετατρέπονται σε διασώστες, όσο η παραβίαση συνόρων παρουσιάζεται ως αυτονόητο δικαίωμα, οι τραγωδίες θα επαναλαμβάνονται και το κράτος θα συρρικνώνεται.
Αυτό δεν είναι ανθρωπισμός. Είναι παραίτηση.
