Τα γεγονότα των τελευταίων μηνών δεν αφήνουν πλέον περιθώρια παρερμηνειών. Το διεθνές σύστημα έχει εισέλθει σε μια νέα φάση, όπου η ισχύς δεν καλύπτεται καν από το λεπτό πέπλο της νομιμότητας.
Οι μεγάλες δυνάμεις δεν αρκούνται πια στην επιλεκτική παραβίαση του διεθνούς δικαίου· προχωρούν σε μια ανοιχτή, σχεδόν κυνική άρνησή του. Στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης βρίσκεται η πολιτική πρακτική των Ηνωμένων Πολιτειών υπό την ηγεσία του Ντόναλντ Τράμπ, η οποία λειτουργεί ως επιταχυντής μιας ήδη εύθραυστης παγκόσμιας ισορροπίας.
Η υπόθεση του Νικολάς Μαδούρο δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Η μεταχείρισή του εντάσσεται σε μια ευρύτερη λογική ποινικοποίησης της πολιτικής αντιπαράθεσης, όπου ο αντίπαλος δεν αντιμετωπίζεται ως πολιτικός ηγέτης αλλά ως εγκληματικό υποκείμενο. Η πρακτική αυτή δεν είναι καινούργια, ωστόσο σήμερα εφαρμόζεται με πρωτοφανή ωμότητα και χωρίς καμία προσπάθεια θεσμικής νομιμοποίησης.
Αμέσως μετά, ένα δεύτερο επεισόδιο ήρθε να επιβεβαιώσει ότι η Ουάσιγκτον θεωρεί πως δεν δεσμεύεται από κανέναν κανόνα. Ρωσικό δεξαμενόπλοιο, το οποίο είχε διαφύγει τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό της Βενεζουέλα, καταδιώχθηκε και κατελήφθη στον κεντρικό και βόρειο Ατλαντικό, σε διεθνή ύδατα.
Το γεγονός ότι το πλοίο δεν μετέφερε πετρέλαιο καθιστά σαφές πως το ενδιαφέρον δεν αφορούσε το ίδιο το μέσο, αλλά το φορτίο του. Οι πληροφορίες για χρυσό ή μεγάλες ποσότητες χαρτονομισμάτων ενίσχυσαν την αίσθηση ότι επρόκειτο για μια επιχείρηση στρατηγικής σημασίας.
Η αντίδραση της Ρωσία υπήρξε ενδεικτική. Πολεμικά πλοία στάλθηκαν στην περιοχή, χωρίς ωστόσο να καταφέρουν να αποτρέψουν την κατάληψη. Η αποτυχία αυτή δεν υποδηλώνει στρατιωτική αδυναμία, αλλά πολιτικό μήνυμα: οι Ηνωμένες Πολιτείες έδειξαν ότι είναι διατεθειμένες να επιβάλουν τη βούλησή τους ακόμη και με το ρίσκο ευθείας αντιπαράθεσης.
Η αμερικανική ήπειρος ως «ιδιοκτησία»
Η ρητορική του Τραμπ δεν αφήνει περιθώρια παρεξηγήσεων. Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν την αμερικανική ήπειρο ως αποκλειστικό χώρο επιρροής, ως μια «αυλή» στην οποία δεν αναγνωρίζεται κανένα δικαίωμα παρέμβασης τρίτων. Το μήνυμα αυτό απευθύνεται πρωτίστως στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, αλλά δευτερευόντως και στις υπόλοιπες μεγάλες δυνάμεις.
Οι απειλές για προσάρτηση της Γροιλανδία, οι δηλώσεις για τον Καναδάς και το Μεξικό, καθώς και οι αναφορές σε ενδεχόμενη ένοπλη επέμβαση στην Κολομβία, δεν είναι απλές υπερβολές. Συνιστούν μέρος ενός δόγματος που επαναφέρει τη λογική των σφαιρών επιρροής, χωρίς διπλωματικά περιτυλίγματα.
Το πρόσχημα παραμένει σταθερό: όποιος αντιστέκεται βαφτίζεται ναρκοδιακινητής ή απειλή για την ασφάλεια. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτική σύγκρουση μετατρέπεται σε ποινική υπόθεση, επιτρέποντας στρατιωτική ή μυστική δράση. Η ίδια τακτική είχε εφαρμοστεί και απέναντι στην Κούβα σε παλαιότερες δεκαετίες, με στόχο τη νομιμοποίηση της απομόνωσής της.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η κυβέρνηση Τραμπ αναγνωρίζει ρητά την πολυπολικότητα του διεθνούς συστήματος. Η παραδοχή αυτή, ωστόσο, δεν συνοδεύεται από αναζήτηση νέων κανόνων συνύπαρξης. Αντίθετα, λειτουργεί ως άτυπη πρόσκληση προς τις άλλες μεγάλες δυνάμεις να πράξουν το ίδιο στις δικές τους ζώνες επιρροής.
Το μήνυμα προς τη Μόσχα είναι σαφές: όπως οι ΗΠΑ θεωρούν την αμερικανική ήπειρο δικό τους πεδίο, έτσι και η Ρωσία μπορεί να αντιμετωπίζει την Ουκρανία και ενδεχομένως την Κεντρική Ασία ως δική της «αυλή». Αντίστοιχα, προς το Πεκίνο αποστέλλεται το έμμεσο μήνυμα ότι η Ταϊβάν, μη αναγνωρισμένο διεθνώς κράτος, μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επιβολής ισχύος.
Δεν πρόκειται για επίσημες δηλώσεις, αλλά για πολιτικά συνεπαγόμενα. Όταν μια υπερδύναμη δηλώνει εμπράκτως ότι δεν δεσμεύεται από κανόνες, αναγνωρίζει εμμέσως το ίδιο δικαίωμα και στους ανταγωνιστές της.
Η περίπτωση της Ουκρανίας αποκαλύπτει με τον πιο καθαρό τρόπο την αντίφαση της αμερικανικής στάσης. Ενώ ο Τραμπ εμφανίζεται ως εν δυνάμει διαμεσολαβητής για την ειρήνευση, οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν άμεσα εμπλεκόμενες στον πόλεμο. Χωρίς τις επιχειρησιακές πληροφορίες των αμερικανικών υπηρεσιών και τη δράση της CIA, σε συνεργασία με τη βρετανική υπηρεσία πληροφοριών, οι ουκρανικές επιθέσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν.
Χαρακτηριστικές είναι οι επιθέσεις σε ρωσικές ενεργειακές και στρατηγικές υποδομές, που αποσκοπούν όχι στην άμεση κατάρρευση της Ρωσίας, αλλά στη διαρκή αιμορραγία της. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η υπόθεση του ουκρανικού drone που φέρεται να κατευθυνόταν προς κατοικία του Βλαντίμιρ Πούτιν. Η σιωπή της CIA απέναντι στα στοιχεία που παρέδωσε επισήμως η ρωσική πλευρά λειτουργεί ως έμμεση επιβεβαίωση ότι οι αρχικές διαψεύσεις δεν είχαν βάση.
Η κατάρρευση των ψευδαισθήσεων περί ειρήνης
Όσοι έσπευσαν να θεωρήσουν ότι η επίτευξη ειρηνευτικής συμφωνίας στην Ουκρανία είναι θέμα χρόνου διαψεύδονται. Με τα σημερινά δεδομένα, και εφόσον δεν υπάρξουν ριζικές ανατροπές, ο πόλεμος φαίνεται να οδηγείται προς μια κατάληξη μηδενικού αθροίσματος: ήττα του ενός ή του άλλου. Η Ρωσία, έχοντας προσαρμοστεί οικονομικά και στρατιωτικά, διατηρεί πλεονεκτική θέση, γεγονός που καθιστά πιθανότερη, αργά ή γρήγορα, την ήττα του Κιέβου.
Μια τέτοια εξέλιξη θα είχε βαθιές συνέπειες για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, αποκαλύπτοντας την αδυναμία της Ευρώπης να λειτουργήσει ως αυτόνομος γεωπολιτικός δρων και επιβεβαιώνοντας την επιστροφή της ωμής ισχύος ως καθοριστικού παράγοντα.
Το διεθνές δίκαιο ποτέ δεν υπήρξε απόλυτος φραγμός για τις μεγάλες δυνάμεις. Υπήρξε όμως ένας περιοριστικός παράγοντας, που τις υποχρέωνε να καλύπτουν τις ενέργειές τους με προσχήματα και να δρουν επιλεκτικά. Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι ότι η παραβίαση μετατρέπεται από εξαίρεση σε κανόνα, χωρίς καν την ανάγκη αιτιολόγησης.
Η εποχή Τραμπ δεν εγκαινιάζει απλώς μια περίοδο αυξημένων εντάσεων. Επαναφέρει, με ωμό και απροκάλυπτο τρόπο, τον νόμο του ισχυρότερου. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή «ζουγκλοποίηση» του διεθνούς συστήματος, όπου οι κανόνες γράφονται εκ των υστέρων από εκείνους που διαθέτουν την ισχύ να τους επιβάλουν. Το τοπίο παραμένει υπό διαμόρφωση, αλλά η κατεύθυνση είναι πλέον σαφής και βαθιά ανησυχητική.
