Ερευνητική ομάδα στις Ηνωμένες Πολιτείες εργάζεται πάνω στην ανάπτυξη ενός καθολικού εμβολίου σε μορφή ρινικού σπρέι, το οποίο σχεδιάζεται να προσφέρει ταυτόχρονη προστασία έναντι διαφορετικών βακτηρίων, συνηθισμένων αλλεργιογόνων και αναπνευστικών ιών, με προοπτική να περιορίσει την ανάγκη για πολλαπλούς ετήσιους εμβολιασμούς που αφορούν τις λοιμώξεις του αναπνευστικού. Το εγχείρημα βρίσκεται ακόμη σε πειραματικό στάδιο, καθώς μέχρι σήμερα έχει δοκιμαστεί αποκλειστικά σε ποντίκια και αναμένεται να ακολουθήσει σειρά κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους, ώστε να τεκμηριωθούν η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητά του.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science και περιγράφει έναν μηχανισμό δράσης που διαφοροποιείται από την κλασική λογική των περισσότερων εμβολίων. Κατά κανόνα, τα εμβόλια εκπαιδεύουν το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίζει ένα συγκεκριμένο αντιγόνο, όπως μια πρωτεΐνη στην επιφάνεια ενός ιού, ενεργοποιώντας κύτταρα που διατηρούν μνήμη και αντιδρούν στοχευμένα σε μελλοντική έκθεση. Η άμυνα που διαμορφώνεται είναι ισχυρή και εξειδικευμένη, με περιορισμένο εύρος, στοιχείο που επιτρέπει σε μεταλλάξεις του αντιγόνου να διαφεύγουν της ανοσολογικής επιτήρησης με την πάροδο του χρόνου.
Οι επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ επέλεξαν μια ευρύτερη ανοσολογική στρατηγική, ενεργοποιώντας παράλληλα το προσαρμοστικό και το έμφυτο ανοσοποιητικό σύστημα, την πρωταρχική γραμμή άμυνας του οργανισμού απέναντι σε παθογόνους μικροοργανισμούς. Όπως δήλωσε ο Μπάλι Πουλεντράν, καθηγητής μικροβιολογίας και ανοσολογίας στη Σχολή Ιατρικής του ιδρύματος και επικεφαλής της μελέτης, το έμφυτο σύστημα διαθέτει την ικανότητα να παρέχει προστασία έναντι ευρείας γκάμας μικροβίων, στοιχείο που καθιστά την προσέγγιση ιδιαίτερα ελπιδοφόρα.
Η σύλληψη ενός εμβολίου που κινητοποιεί ταυτόχρονα έμφυτη και προσαρμοστική ανοσία έχει προηγούμενα παραδείγματα. Το εμβόλιο κατά της φυματίωσης Bacillus Calmette-Guérin (BCG) έχει καταγραφεί ότι προσφέρει διπλή ανοσολογική ενίσχυση. Στα πρώτα στάδια της πανδημίας εξετάστηκε η πιθανότητα να συμβάλλει σε ευρύτερη προστασία έναντι του COVID-19. Προγενέστερες μελέτες της ίδιας ερευνητικής ομάδας σε ποντίκια έδειξαν ότι το BCG ωθούσε τα ανοσοκύτταρα στους πνεύμονες να παράγουν συγκεκριμένα σήματα, τα οποία διατηρούσαν ενεργοποιημένα τα έμφυτα ανοσοκύτταρα για διάστημα αρκετών μηνών.
Το νέο ρινικό σπρέι, με την προσωρινή ονομασία GLA-3M-052-LS+OVA, αναπαράγει αυτά τα σήματα και περιλαμβάνει ένα αβλαβές αντιγόνο πρωτεΐνης αυγού που διευκολύνει την προσέλκυση των κατάλληλων ανοσοκυττάρων στους πνεύμονες. Στα πειραματικά δεδομένα, ποντίκια που έλαβαν τρεις δόσεις εντός τριών εβδομάδων εμφάνισαν προστασία διάρκειας τουλάχιστον τριών μηνών έναντι του SARS-CoV-2, καθώς και άλλων κορονοϊών, αλλά και απέναντι στα βακτήρια Staphylococcus aureus και Acinetobacter baumannii, ενώ καταγράφηκε ανοσολογική ανταπόκριση και σε αλλεργιογόνο που προέρχεται από ακάρεα σκόνης.
Κατά την έκθεση στους συγκεκριμένους μικροοργανισμούς και στο αλλεργιογόνο, τα εμβολιασμένα ζώα ενεργοποίησαν άμεσα την έμφυτη ανοσία και κινητοποίησαν ταχέως την προσαρμοστική απόκριση, με αποτέλεσμα σημαντικά περιορισμένη φλεγμονή. Στα μη εμβολιασμένα ποντίκια παρατηρήθηκαν εντονότερη πνευμονική φλεγμονή, απώλεια βάρους και αυξημένος κίνδυνος θνησιμότητας έναντι ιών και βακτηρίων, καθώς και ισχυρότερες αλλεργικές αντιδράσεις με αυξημένη παραγωγή βλέννας.
Η Ντανιέλα Φερέιρα, καθηγήτρια λοιμωξιολογίας και εμβολιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, η οποία δεν συμμετείχε στην έρευνα, χαρακτήρισε τη μελέτη ιδιαίτερα σημαντική, επισημαίνοντας σε δηλώσεις της στο BBC ότι τα ευρήματα δύνανται να αναδιαμορφώσουν τον τρόπο προστασίας από κοινά κρυολογήματα και άλλες αναπνευστικές λοιμώξεις, εφόσον επιβεβαιωθούν σε κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους.
Ο Πουλεντράν υπογράμμισε ότι η έρευνα περιορίζεται μέχρι στιγμής σε εργαστηριακά ζώα και απαιτείται εκτεταμένη περαιτέρω μελέτη για τη μετάβαση σε ανθρώπινες εφαρμογές, εκτιμώντας ότι δύο δόσεις ενδέχεται να επαρκούν για την παροχή προστασίας στον ανθρώπινο πληθυσμό.
