Δύο κορυφαίες υποθέσεις που απασχόλησαν πρόσφατα τη δημόσια σφαίρα στην Ελλάδα – το σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών και το σκάνδαλο των αγροτικών επιδοτήσεων – φωτίζουν ένα κοινό πρόβλημα: την επίμονη συνέχεια παθογενειών που διαπερνούν τις πολιτικές αλλαγές και κυβερνητικές μεταβάσεις της τελευταίας εξαετίας.
Η τραγωδία στα Τέμπη αποκάλυψε τη διαχρονική αποτυχία του κράτους να υλοποιήσει κρίσιμα έργα υποδομής. Η σύμβαση τηλεδιοίκησης υπεγράφη το 2014, με την υλοποίησή της να ξεκινά το 2016. Ωστόσο, μέχρι και το 2023, το βασικό σύστημα ασφαλείας που θα μπορούσε να αποτρέψει ανθρώπινα λάθη δεν είχε τεθεί σε λειτουργία.
Δικαστικά έγγραφα, σύμφωνα με πληροφορίες, καταλογίζουν ευθύνες σε παλαιές εργολαβικές σχέσεις που έχουν τις ρίζες τους σε προηγούμενες πολιτικές περιόδους. Η συνεργασία κρατικών φορέων με επιχειρηματικά συμφέροντα που ευνοήθηκαν ιδιαίτερα κατά τη διακυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ φέρεται να συνεχίστηκε, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο και αποτελεσματικότητα, και υπό τη σημερινή κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας.
Την ίδια στιγμή, το υπό διερεύνηση σκάνδαλο στον ΟΠΕΚΕΠΕ φέρνει στο προσκήνιο παρόμοιες πρακτικές. Σύμφωνα με τις πρώτες πληροφορίες, δημιουργήθηκαν σχήματα που, μέσω outsourcing, ανέλαβαν κρίσιμες λειτουργίες του οργανισμού. Οι αναφορές κάνουν λόγο για εκτεταμένες εκχωρήσεις αρμοδιοτήτων, με εμπλοκή προσώπων που προέρχονται πολιτικά κυρίως από το ΠΑΣΟΚ, αλλά και στελεχών που συνεργάστηκαν με τη Νέα Δημοκρατία.
Σε συγκεκριμένες περιοχές της χώρας, οι οποίες παραδοσιακά εμφανίζουν υψηλά ποσοστά υπέρ της Ν.Δ., καταγράφηκαν χιλιάδες επιδοτήσεις για ανύπαρκτα ζώα και βοσκοτόπια. Ενδεικτικό είναι ότι, σύμφωνα με στοιχεία, ενώ οι γεννήσεις αμνοεριφίων πανελλαδικά μειώθηκαν, στην Κρήτη παρουσιάστηκε αύξηση έως και 500% τις επίμαχες χρονιές. Οι αρμόδιες ευρωπαϊκές αρχές ετοιμάζουν εντολή ελέγχου, με την Ευρωπαία Εισαγγελέα Λάουρα Κοβέσι να αναμένεται να αποστείλει σχετικό φάκελο στην OLAF.
Πολιτική και θεσμική στασιμότητα
Οι υποθέσεις αυτές δεν περιορίζονται σε ατομικές ευθύνες ή συγκυριακές αποτυχίες. Αναδεικνύουν μια θεσμική και πολιτική στασιμότητα, όπου η αλλαγή κομμάτων στην εξουσία δεν συνοδεύεται από ουσιαστική αλλαγή πρακτικών. Στελέχη που προέρχονται από το πολιτικό παρελθόν – και συγκεκριμένα από το ρεύμα του εκσυγχρονισμού της περιόδου 1996–2004 – συνεχίζουν να επηρεάζουν τις εξελίξεις, συχνά από θέσεις-κλειδιά.
Η στενή σχέση ανάμεσα σε πολιτική εξουσία και κρατικές ή ημικρατικές δομές επιτρέπει τη διαιώνιση ενός πελατειακού συστήματος που καταλήγει να εργαλειοποιεί ευρωπαϊκούς πόρους και να υπονομεύει τη θεσμική αξιοπιστία.
Κριτική ασκείται εντός και εκτός της παράταξης της Νέας Δημοκρατίας για την αναπαραγωγή πρακτικών που, αντί να απορριφθούν, φαίνεται να έχουν ενσωματωθεί. Η επιρροή του παλιού «σημιτικού» μοντέλου διακυβέρνησης, με τα χαρακτηριστικά του τεχνοκρατισμού, της αποστασιοποίησης από κοινωνικές ανάγκες και της στενής σχέσης με συγκεκριμένα συμφέροντα, παραμένει έντονη. Η αναπαραγωγή αυτών των δομών – με νέα πρόσωπα αλλά παλιές λογικές – εκθέτει την κυβέρνηση σε κριτική για αθέμιτες σχέσεις και αναποτελεσματική διακυβέρνηση.
Καθώς οι ευρωπαϊκές αρχές αναλαμβάνουν δράση και οι υποθέσεις αυτές επανέρχονται στο προσκήνιο, τίθεται επιτακτικά το ερώτημα: μπορεί το πολιτικό σύστημα να αυτοκαθαρθεί; Μπορεί ένα κόμμα εξουσίας να αποδεσμευτεί από πρόσωπα και πρακτικές που πλήγωσαν τη δημόσια διοίκηση και την εμπιστοσύνη των πολιτών;
Η συζήτηση, τελικά, ξεπερνά τις επιμέρους ευθύνες. Είναι υπαρξιακή για την ποιότητα της δημοκρατίας και την ανθεκτικότητα των θεσμών σε μια χώρα που μοιάζει καθηλωμένη σε μια διαρκή επανάληψη των ίδιων λαθών. Ο «σημιτισμός» έχει εγκατασταθεί στην καρδιά της παράταξης και τη λερώνει. Δυστυχώς…
