Συναγερμός για τη Θεσσαλία: Εξαντλούνται τα νερά και εντείνεται η ξηρασία

Αντιμέτωπη με ένα εξαιρετικά σοβαρό περιβαλλοντικό και αναπτυξιακό πρόβλημα βρίσκεται η Θεσσαλία, καθώς οι προβλέψεις για τις επόμενες δεκαετίες δείχνουν σημαντική επιδείνωση των φαινομένων ξηρασίας και αυξανόμενη πίεση στα διαθέσιμα αποθέματα νερού.

Μελέτες του Εργαστηρίου Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας για το υδατικό διαμέρισμα της περιοχής καταγράφουν σαφή τάση αύξησης τόσο της συχνότητας όσο και της έντασης των επεισοδίων ξηρασίας.

Για την περίοδο 2070-2100, τα επεισόδια εκτιμάται ότι θα είναι σχεδόν διπλάσια, θα διαρκούν περισσότερο, θα εμφανίζουν μεγαλύτερη δριμύτητα και θα επηρεάζουν σημαντικά μεγαλύτερη έκταση.

Τα συμπεράσματα αυτά εντάσσονται σε ευρύτερη ερευνητική εργασία του Εργαστηρίου Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών, η οποία εξετάζει την εξέλιξη των υδατικών πόρων και των ξηρασιών υπό διαφορετικά σενάρια κλιματικής αλλαγής.

Η ίδια έρευνα καταγράφει για τη μελλοντική περίοδο 2070-2100 σημαντική μετατόπιση από επεισόδια χαμηλής και μέτριας έντασης προς πολύ υψηλότερα επίπεδα ξηρασίας, ανεξάρτητα από το κοινωνικοοικονομικό σενάριο που χρησιμοποιείται στην ανάλυση.

Δεκαετίες πίεσης στα υδατικά αποθέματα

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Νικήτας Μυλόπουλος, αναφερόμενος στα αποτελέσματα πρόσφατης μελέτης, επισημαίνει ότι το υδατικό δυναμικό της Θεσσαλίας βρίσκεται εδώ και δεκαετίες υπό ιδιαίτερα έντονη ανθρωπογενή πίεση.

Βασική αιτία αποτελεί η μεγάλη ζήτηση νερού για την κάλυψη των αρδευτικών αναγκών, η οποία είναι υψηλότερη σε σύγκριση με άλλα υδατικά διαμερίσματα της χώρας.

Η μακροχρόνια αυτή πίεση έχει οδηγήσει σε σοβαρή διατάραξη του υδατικού ισοζυγίου σε μεγάλο τμήμα της Θεσσαλίας, με συνέπειες τόσο στο περιβάλλον όσο και στην τοπική οικονομία.

Η εξάντληση των αποθεμάτων του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα και η μεγάλη μείωση των παροχών του Πηνειού αποτελούν δύο από τις σοβαρότερες ενδείξεις του προβλήματος.

Η μεγαλύτερη πίεση καταγράφεται τους θερινούς μήνες, και ιδιαίτερα τον Ιούνιο, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Την περίοδο αυτή οι καλλιέργειες χρειάζονται σημαντικές ποσότητες νερού, ενώ οι διαθέσιμοι υδατικοί πόροι βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδό τους.

Η ανισορροπία μεταξύ ζήτησης και προσφοράς εντείνει την υπεράντληση και αυξάνει τον κίνδυνο περαιτέρω υποβάθμισης των υπόγειων και επιφανειακών υδάτων.

Το ιστορικό της ξηρασίας και οι τέσσερις βασικές μορφές

Ενδεικτική του μεγέθους του προβλήματος θεωρείται η ξηρασία της περιόδου 1989-1990. Μελέτη έδειξε ότι το συγκεκριμένο επεισόδιο είχε περίοδο επαναφοράς μεγαλύτερη από 80 χρόνια και επηρέασε περισσότερο από το 50% της συνολικής έκτασης της Θεσσαλίας.

Η μεγαλύτερη επιβάρυνση καταγράφηκε στη δυτική ορεινή ζώνη, περιοχή ιδιαίτερης σημασίας καθώς από εκεί πηγάζει ο Πηνειός και αρκετοί από τους βασικούς παραποτάμους του.

Τα έντονα επεισόδια ξηρασίας εκείνης της περιόδου οδήγησαν σε μείωση των αρδευόμενων καλλιεργούμενων εκτάσεων, πτώση της παραγωγικότητας των καλλιεργειών και περαιτέρω εξάντληση των υπόγειων και επιφανειακών αποθεμάτων.

Αρνητική επίδραση είχε και η μεγάλη εξάρτηση από γεωτρήσεις. Η διάνοιξη νέων γεωτρήσεων στο καρστικό σύστημα και η ανεξέλεγκτη άντληση νερού, κυρίως από ιδιωτικές εγκαταστάσεις κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, συνέβαλαν στην επιδείνωση της κατάστασης.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ξηρασία αποτελεί σύνθετο ακραίο περιβαλλοντικό φαινόμενο, το οποίο διαφέρει σημαντικά από πλημμύρες ή καταιγίδες, καθώς μπορεί να διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα και να εξελίσσεται σταδιακά.

Η ένταση και η σοβαρότητά της εξαρτώνται από το κλίμα της κάθε περιοχής, τα διαθέσιμα αποθέματα νερού και την ισορροπία ανάμεσα στη ζήτηση και την προσφορά.

Η μετεωρολογική ξηρασία αφορά τη σημαντική μείωση των βροχοπτώσεων μιας περιοχής σε σχέση με τον μέσο όρο ή με ένα κρίσιμο επίπεδο αναφοράς.

Η γεωργική ή αγροτική ξηρασία εμφανίζεται όταν η υγρασία του εδάφους μειώνεται σε βαθμό που επηρεάζεται ουσιαστικά η γεωργική παραγωγή.

Η υδρολογική ξηρασία συνδέεται με έλλειμμα όχι μόνο στις βροχοπτώσεις, αλλά και στις επιφανειακές και υπόγειες απορροές.

Τέλος, η ξηρασία υδατικών συστημάτων ή κοινωνικοοικονομική ξηρασία αφορά την κατάσταση κατά την οποία η διαθέσιμη προσφορά νερού δεν επαρκεί για να καλύψει τη συνολική ζήτηση.

Οι επιστημονικές προβλέψεις για τη Θεσσαλία καθιστούν πλέον κρίσιμη τη διαχείριση των υδατικών πόρων. Χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις για τον περιορισμό της υπεράντλησης, τη βελτίωση της άρδευσης και την προστασία των διαθέσιμων αποθεμάτων, ο κίνδυνος εκτεταμένης ερημοποίησης τις επόμενες δεκαετίες γίνεται ολοένα πιο σοβαρός.