Σουηδία: Κρίσιμες εκλογές με φόντο την ακροδεξιά

Η Σουηδία βρίσκεται ενώπιον μιας από τις πιο καθοριστικές εκλογικές αναμετρήσεις της σύγχρονης ιστορίας της, καθώς οι πολίτες προσέρχονται την Κυριακή στις κάλπες για να αποφασίσουν όχι μόνο τη σύνθεση του επόμενου κοινοβουλίου αλλά και την κατεύθυνση της χώρας σε κρίσιμα ζητήματα όπως η μετανάστευση, η εθνική ταυτότητα και η πολιτική σταθερότητα. Η αναμέτρηση προμηνύεται αμφίρροπη, με τις δημοσκοπήσεις να δείχνουν μικρό προβάδισμα στην κεντροαριστερή αντιπολίτευση, αλλά το πραγματικό διακύβευμα να είναι αν το ακροδεξιό κόμμα Σουηδοί Δημοκράτες θα ενταχθεί στην κυβέρνηση, ένα σενάριο που θα σηματοδοτήσει ιστορική στροφή για τη σκανδιναβική χώρα.

Το κόμμα των Σουηδών Δημοκρατών, το οποίο έχει τις ρίζες του σε νεοναζιστικές οργανώσεις, αντιμετωπιζόταν επί δεκαετίες ως πολιτικός παρίας από τα υπόλοιπα κόμματα. Ωστόσο, σύμφωνα με τις τελευταίες δημοσκοπήσεις, συγκεντρώνει περίπου το 19% των ψήφων, γεγονός που το καθιστά τρίτη δύναμη και πιθανό εταίρο σε μια κυβέρνηση συνασπισμού. Ο απερχόμενος πρωθυπουργός Ουλφ Κρίστερσον, ηγούμενος της κεντροδεξιάς συμμαχίας, έχει δηλώσει ανοιχτά ότι θα δεχθεί την ένταξη των Σουηδών Δημοκρατών στους κόλπους της κυβέρνησης προκειμένου να διασφαλίσει δεύτερη θητεία, μια δήλωση που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και έχει μετατρέψει τις εκλογές σε άτυπο δημοψήφισμα για την αποδοχή της ακροδεξιάς στο πολιτικό σύστημα.

Σε δηλώσεις του στο Reuters στα τέλη Αυγούστου, ο Κρίστερσον είχε τονίσει: "Συμφωνήσαμε ότι θα διεξάγουμε προεκλογικό αγώνα με στόχο τον σχηματισμό μιας κοινής κυβέρνησης πλειοψηφίας και ότι εγώ θα ηγηθώ αυτής της κυβέρνησης". Η τοποθέτηση αυτή επιβεβαιώνει τη στρατηγική επιλογή του να συνεργαστεί με μια πολιτική δύναμη που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ακραία, προκειμένου να εξασφαλίσει την παραμονή του στην εξουσία.

Η εκλογική αναμέτρηση θα κρίνει αν οι Σουηδοί ψηφοφόροι επιθυμούν να εμβαθύνουν την πολιτική στροφή που έχει ήδη συντελεστεί στη χώρα τα τελευταία χρόνια. Η Σουηδία, παραδοσιακά μια από τις πιο ανοιχτές και φιλελεύθερες κοινωνίες της Ευρώπης, έχει μετατραπεί σε πεδίο δοκιμής αυστηρότερων πολιτικών για τη μετανάστευση, την ένταξη, την ιθαγένεια και τους συνοριακούς ελέγχους, ανατρέποντας δεκαετίες συναίνεσης γύρω από αυτά τα ζητήματα. Η κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον Κρίστερσον, η οποία δεν διαθέτει την πλειοψηφία στο κοινοβούλιο, συνεργάζεται από το 2022 με τον ηγέτη των Σουηδών Δημοκρατών, Τζίμι Άκεσον, μια συνεργασία που ο απερχόμενος πρωθυπουργός χαρακτηρίζει επιτυχημένη, επικαλούμενος την οικονομική ανάπτυξη, τις χαμηλότερες τιμές στην ενέργεια και τα τρόφιμα, τον περιορισμό της εγκληματικότητας των συμμοριών και τη μείωση των αιτήσεων ασύλου σε ιστορικό χαμηλό.

Κατά τη διάρκεια της τετραετίας της, η κυβέρνηση Κρίστερσον έχει προχωρήσει σε σειρά μέτρων που έχουν αλλάξει ριζικά το μεταναστευτικό τοπίο: κατάργησε το καθεστώς μόνιμης διαμονής για τους πρόσφυγες, αυστηροποίησε τους κανόνες για τα κοινωνικά επιδόματα και αύξησε τις απελάσεις όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής. Ο αριθμός των αιτήσεων ασύλου έχει υποχωρήσει στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 40 ετών, γεγονός που αποτελεί σημείο αναφοράς για την κυβέρνηση. Παρόλο που ο Κρίστερσον δηλώνει ότι η έμφαση θα δοθεί πλέον στην ένταξη των μεταναστών, οι Σουηδοί Δημοκράτες επιθυμούν να προχωρήσουν ακόμη περισσότερο, προωθώντας πολιτικές που πολλοί θεωρούν ακραίες.

Ο Ματίας Κάρλσον, βουλευτής των Σουηδών Δημοκρατών και στενός σύμμαχος του Άκεσον, έχει δηλώσει χαρακτηριστικά: "Στη Σουηδία ισχύουν ο σουηδικός πολιτισμός, η σουηδική γλώσσα, οι σουηδικοί νόμοι, οι σουηδικοί κανόνες, η σουηδική ηθική και οι σουηδικές παραδόσεις. Αν κάποιος δεν μπορεί να το αποδεχθεί, θα πρέπει να ψάξει να ζήσει αλλού". Η δήλωση αυτή αποτυπώνει τη σκληρή γραμμή του κόμματος, το οποίο επιδιώκει να θέσει τέλος στην πολυπολιτισμικότητα και να επαναφέρει παραδοσιακές αξίες, προκαλώντας ανησυχίες σε μερίδα της κοινωνίας.

Παρά τη γενική συναίνεση για αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, πολλοί Σουηδοί εξακολουθούν να νιώθουν άβολα με την ακροδεξιά και τις πολιτικές της. Οι δημοσκοπήσεις δίνουν μικρό προβάδισμα στην κεντροαριστερή αντιπολίτευση, η οποία στηρίζει τη Μαγκνταλένα Άντερσον των Σοσιαλδημοκρατών για την πρωθυπουργία. Η Μπριγκίτα Όλσον, πρώην υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων και νυν βουλευτής του Κόμματος του Κέντρου, σχολίασε: "Αν οι Σουηδοί Δημοκράτες ενταχθούν στην κυβέρνηση, αυτό θα έχει ένα πολύ αρνητικό αντίκτυπο στα φιλελεύθερα ιδανικά της χώρας μας. Είδαμε τις επιπτώσεις όταν βρίσκονταν εκτός κυβέρνησης, τώρα θα είναι δέκα φορές χειρότερες".

Νέο τοπίο

Η άνοδος της ακροδεξιάς δεν είναι μονοπώλιο της Σουηδίας· αποτελεί ευρωπαϊκό φαινόμενο, με ακροδεξιά κόμματα να συμμετέχουν σε κυβερνητικούς συνασπισμούς στη Φινλανδία, την Ιταλία, την Κροατία και την Τσεχία, και να απειλούν τα παραδοσιακά κόμματα στη Γαλλία και τη Γερμανία. Στη Σουηδία, η υποστήριξη των Σουηδών Δημοκρατών προς την κυβέρνηση Κρίστερσον τα τελευταία τέσσερα χρόνια έχει οδηγήσει ορισμένους αναλυτές στο συμπέρασμα ότι οι εκλογές δεν θα αποτελέσουν τόσο σοβαρό σημείο καμπής όσο ήταν η επιτυχία του Άκεσον να απαλλάξει το κόμμα από το ακραίο παρελθόν του. Το 2025, οι Σουηδοί Δημοκράτες ζήτησαν δημόσια συγνώμη για το νεοναζιστικό τους παρελθόν και τις αντισημιτικές τους απόψεις, μια κίνηση που ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια εξομάλυνσης της εικόνας τους.

Ο Ζαν Γκιγιού, συγγραφέας και πολιτικός αναλυτής, σχολίασε: "Οι εκλογές αποτελούν δημοψήφισμα για τους Σουηδούς Δημοκράτες, για το αν θα συνεχίσουν την πορεία τους στο ακροδεξιό μονοπάτι". Πράγματι, πολιτικές που πριν από μια δεκαετία θα θεωρούνταν αδιανόητες από την πλειονότητα των Σουηδών έχουν πλέον κερδίσει έδαφος σε μεγάλο μέρος του πολιτικού φάσματος, γεγονός που καταδεικνύει τη βαθιά μετατόπιση του πολιτικού κλίματος.

Οι δύο αντίπαλοι συνασπισμοί έχουν συγκλίνει σε αρκετά ζητήματα μείζονος σημασίας για τους ψηφοφόρους, όπως η ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, η συνεχιζόμενη στήριξη προς την Ουκρανία, ο επανεξοπλισμός και τα μέτρα για την άμβλυνση της κρίσης του κόστους διαβίωσης που έχει πλήξει πολλά νοικοκυριά. Ωστόσο, οι διαφορές τους παραμένουν βαθιές, ιδιαίτερα σε θέματα ταυτότητας και μεταναστευτικής πολιτικής.

Ο Λαρς Τράγκαρντ, ιστορικός, εκτίμησε: "Πιστεύω ότι θα δείτε μια συνεχιζόμενη κανονικοποίηση των Σουηδών Δημοκρατών. Έχει έρθει η ώρα να μειωθεί η υστερία". Η άποψη αυτή αντανακλά μια τάση αποδοχής της ακροδεξιάς ως αναπόσπαστου μέρους του πολιτικού συστήματος, τάση που ενισχύεται από την επιτυχία του κόμματος να προσελκύσει ψηφοφόρους από τα παραδοσιακά κόμματα.

Κι άλλη μετατόπιση;

Οι επικριτές των Σουηδών Δημοκρατών, ωστόσο, προειδοποιούν ότι οι υποσχέσεις του κόμματος να βάλει τέλος στην πολυπολιτισμικότητα, να αποκαταστήσει τις παραδοσιακές σουηδικές αξίες και να απαγορεύσει ορισμένα μουσουλμανικά ενδύματα ενδέχεται να βαθύνουν τον κοινωνικό διχασμό και να μετατοπίσουν το πολιτικό κέντρο βάρους ακόμη πιο δεξιά. Ο Κούρντο Μπάκσι, συγγραφέας και ακτιβιστής κατά του ρατσισμού, δήλωσε στο περιθώριο διαδήλωσης υπέρ των μεταναστών στη Στοκχόλμη: "Φοβάμαι ότι περισσότεροι άνθρωποι θα απελαθούν. Ανησυχώ για τον Τύπο, την ελευθερία του λόγου και την ελευθερία του συναθροίζεσθαι". Οι ανησυχίες αυτές εντείνονται από την προοπτική ενός κόμματος με ακροδεξιές ρίζες να αποκτήσει υπουργικές θέσεις και να επηρεάσει άμεσα την κυβερνητική πολιτική.

Σε ανάρτησή της στο Facebook, η Μαγκνταλένα Άντερσον σχολίασε ότι οι ψηφοφόροι την Κυριακή δεν θα επιλέξουν απλώς αν θα είναι εκείνη ή ο Κρίστερσον ο νέος πρωθυπουργός, αλλά αν οι Σουηδοί Δημοκράτες θα είναι αυτοί που θα διαμορφώνουν την πολιτική για την άμυνα, τα σχολεία, την οικονομία και τον πολιτισμό. "Αυτή θα ήταν μια πολύ διαφορετική Σουηδία", τόνισε, υπογραμμίζοντας τη σημασία της ψήφου ως απόφαση για το μέλλον της χώρας.

Ακόμη κι αν κερδίσει, η Άντερσον είναι αντιμέτωπη με το δύσκολο έργο του σχηματισμού ενός σταθερού συνασπισμού. Τα τέσσερα κόμματα της αντιπολίτευσης – οι Σοσιαλδημοκράτες, οι Πράσινοι, το Αριστερό Κόμμα και το Κόμμα του Κέντρου – συμφωνούν στην αύξηση των δημόσιων δαπανών και της κοινωνικής πρόνοιας, αλλά διαφωνούν σε κεντρικά ζητήματα όπως η φορολόγηση των δισεκατομμυριούχων και η κατασκευή νέων πυρηνικών αντιδραστήρων. Επιπλέον, το Κόμμα του Κέντρου αρνείται να συνεργαστεί σε κυβέρνηση με το Αριστερό Κόμμα, γεγονός που περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις για τον σχηματισμό κυβέρνησης.

Καθώς η χώρα εισέρχεται στην τελική ευθεία προς τις κάλπες, το πολιτικό μέλλον της Σουηδίας κρέμεται από μια λεπτή ισορροπία. Η εκλογική αναμέτρηση δεν αφορά μόνο την ανάδειξη της επόμενης κυβέρνησης αλλά και την επιβεβαίωση ή την ανατροπή μιας πορείας προς τα δεξιά που έχει ήδη αρχίσει να αναδιαμορφώνει το σουηδικό κοινωνικό και πολιτικό τοπίο. Οι ψηφοφόροι καλούνται να αποφασίσουν αν η κανονικοποίηση της ακροδεξιάς είναι αποδεκτή ή αν η Σουηδία θα παραμείνει προπύργιο φιλελεύθερων αξιών, σε μια Ευρώπη που αλλάζει ραγδαία.