Τουρκικό ερευνητικό στο Καστελόριζο: NAVTEX, «θαλάσσια πάρκα» και νέα τετελεσμένα

Η Άγκυρα επαναφέρει την τακτική των τετελεσμένων στην Ανατολική Μεσόγειο, αυτή τη φορά με το τουρκικό ερευνητικό R/V TÜBİTAK MARMARA, το οποίο κινείται σε θαλάσσια περιοχή νοτίως και νοτιοδυτικά του Καστελόριζου, εκεί όπου Ελλάδα και Τουρκία διατυπώνουν αντικρουόμενες θέσεις για τις θαλάσσιες ζώνες.

Η χρονική συγκυρία μόνο αδιάφορη δεν είναι. Η παρουσία του ερευνητικού ακολουθεί τις τουρκικές αποφάσεις της 15ης Αυγούστου για τη δημιουργία δύο «εθνικών θαλάσσιων πάρκων» στο βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, τα οποία επεκτείνονται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα. Η Αθήνα έχει ήδη χαρακτηρίσει τις συγκεκριμένες κινήσεις παράνομες και χωρίς έννομα αποτελέσματα όπου αφορούν διεθνή ύδατα και περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί τμήμα της υφαλοκρηπίδας της.

Η νέα κίνηση προετοιμάστηκε μέσω της τουρκικής NAVTEX 0862/26, την οποία εξέδωσε ο σταθμός της Αττάλειας για επιστημονικές έρευνες από την 1η έως τις 15 Σεπτεμβρίου.

Η ελληνική απάντηση ήρθε από τον σταθμό Ηρακλείου της Υδρογραφικής Υπηρεσίας του Πολεμικού Ναυτικού με την αντι-NAVTEX 1036/26. Σε αυτήν αναφέρεται ρητά ότι ο τουρκικός σταθμός είναι αναρμόδιος για τη συγκεκριμένη περιοχή και ότι ένα από τα σημεία των προγραμματισμένων ερευνών βρίσκεται πάνω από ελληνική υφαλοκρηπίδα.

Το επεισόδιο, επομένως, δεν περιορίζεται σε έναν ακόμη «πόλεμο NAVTEX». Η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει στο πεδίο τις πάγιες διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο και να εμφανιστεί ως δύναμη με δικαιοδοσία σε μια περιοχή όπου η Αθήνα θεωρεί ότι διαθέτει κυριαρχικά δικαιώματα.

Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα για την ελληνική αντίδραση.

Η έκδοση αντι-NAVTEX είναι αναγκαία για την καταγραφή και θεμελίωση της ελληνικής θέσης. Δεν αποτελεί, όμως, από μόνη της αποτροπή. Η εμπειρία των ελληνοτουρκικών κρίσεων έχει δείξει ότι η Άγκυρα συχνά χρησιμοποιεί την παρουσία ερευνητικών ή άλλων κρατικών σκαφών για να δοκιμάζει στην πράξη τις ελληνικές αντιδράσεις και να επαναφέρει τις διεκδικήσεις της ως «κανονικότητα».

Το TÜBİTAK MARMARA υπό ελληνική παρακολούθηση

Στην περιοχή έχει αναπτυχθεί πλωτό του Λιμενικού Σώματος, το οποίο παρακολουθεί τις κινήσεις του τουρκικού ερευνητικού σε συντονισμό με το Πολεμικό Ναυτικό.

Η επιλογή της διακριτικής επιτήρησης σημαίνει ότι η ελληνική πλευρά παρακολουθεί τη φύση των δραστηριοτήτων του πλοίου, έχοντας ως βασική κόκκινη γραμμή οποιαδήποτε ενέργεια μπορεί να συνδέεται με έρευνες στον βυθό ή στο υπέδαφος.

Σύμφωνα με δεδομένα AIS που δημοσιεύθηκαν για την πορεία του TÜBİTAK MARMARA, το σκάφος παρουσίασε σημαντικές μεταβολές στην ταχύτητά του μέσα στην ίδια ημέρα. Στις 11:03 εμφανιζόταν να κινείται με 9,5 κόμβους και πορεία 151 μοιρών, ενώ περίπου στις 13:00 η ταχύτητα είχε περιοριστεί στους 0,8 κόμβους. Αργότερα επιτάχυνε εκ νέου στους 9,3 κόμβους και το απόγευμα καταγράφηκε και πάλι να κινείται με περίπου έναν κόμβο.

Οι αλλαγές αυτές είναι συμβατές με δραστηριότητα ερευνητικού πλοίου, όμως τα δεδομένα πλεύσης από μόνα τους δεν αποδεικνύουν ότι πραγματοποιήθηκαν εργασίες στον βυθό. Δεν μπορεί επομένως να θεωρηθεί τεκμηριωμένο μόνο από το AIS ότι το τουρκικό σκάφος προχώρησε σε γεωφυσικές εργασίες που προσβάλλουν ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται και η ουσία της ελληνικής επιτήρησης.

Η περιοχή δεν έχει οριοθετηθεί μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι τα ελληνικά νησιά, περιλαμβανομένου του συμπλέγματος του Καστελόριζου, παράγουν δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Τουρκία αμφισβητεί την έκταση αυτής της επήρειας και δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη UNCLOS.

Η ελληνική θέση είναι ότι δραστηριότητες που αφορούν τον βυθό και το υπέδαφος μέσα στην ελληνική υφαλοκρηπίδα προϋποθέτουν ελληνική συναίνεση. Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει στο παράκτιο κράτος αποκλειστικά κυριαρχικά δικαιώματα για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της υφαλοκρηπίδας.

Παράλληλα, όμως, τα υπερκείμενα ύδατα διατηρούν διαφορετικό νομικό καθεστώς. Γι' αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία τι ακριβώς κάνει το TÜBİTAK MARMARA: άλλο οι ωκεανογραφικές μετρήσεις στη στήλη του νερού και άλλο η πόντιση εξοπλισμού, η λήψη δειγμάτων από τον πυθμένα ή η γεωφυσική έρευνα του υπεδάφους.

Τα «θαλάσσια πάρκα» και η στρατηγική των τετελεσμένων

Η παρουσία του τουρκικού πλοίου αποκτά μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα επειδή συμπίπτει γεωγραφικά με τη στρατηγική που ανέπτυξε πρόσφατα η Άγκυρα μέσω των νέων «θαλάσσιων πάρκων».

Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών έχει ήδη καταγγείλει επίσημα ότι οι τουρκικές αποφάσεις επεκτείνονται πέρα από τα χωρικά ύδατα της Τουρκίας και, κατά την ελληνική θέση, εισέρχονται σε περιοχές ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Έχει επίσης ξεκαθαρίσει ότι οι μονομερείς αυτές ενέργειες δεν μπορούν να δημιουργήσουν νομικά τετελεσμένα.

Η ουσία όμως δεν βρίσκεται μόνο στο τι παράγει έννομα αποτελέσματα. Βρίσκεται και στο τι επιχειρεί να καθιερωθεί πολιτικά με τη συνεχή παρουσία στο πεδίο.

Η Τουρκία εδώ και χρόνια επιδιώκει να εμφανίζεται ως συνδιαμορφωτής ή αποκλειστικός ρυθμιστής σε θαλάσσιες περιοχές των οποίων το καθεστώς αμφισβητεί. Η έκδοση NAVTEX, η παρουσία ερευνητικών πλοίων και η χάραξη μονομερών περιβαλλοντικών ζωνών εντάσσονται στην ίδια στρατηγική προβολής δικαιοδοσίας.

Η Ελλάδα ορθώς απαντά νομικά και διπλωματικά. Το κρίσιμο, όμως, είναι η αντίδραση να μην περιορίζεται σε μια επαναλαμβανόμενη καταγραφή των τουρκικών ενεργειών.

Όταν ένα ερευνητικό πλοίο πραγματοποιεί αποστολή σε μια τόσο ευαίσθητη περιοχή, η Αθήνα οφείλει να διαθέτει πλήρη επιχειρησιακή εικόνα για το είδος των εργασιών του και να είναι σε θέση να αντιδράσει άμεσα εφόσον διαπιστωθεί δραστηριότητα που παραβιάζει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Η παρουσία πλωτού του Λιμενικού σε συντονισμό με το Πολεμικό Ναυτικό αποτελεί επιτήρηση. Η αποτελεσματικότητά της θα κριθεί από το αν υπάρχει πραγματική δυνατότητα έγκαιρης διαπίστωσης και αποτροπής μιας παράνομης έρευνας και όχι απλώς καταγραφής της αφού αυτή έχει πραγματοποιηθεί.

Δεν χρειάζονται υπερβολές ούτε πρόωροι χαρακτηρισμοί περί «θερμού επεισοδίου». Χρειάζεται, όμως, καθαρή ανάγνωση της τουρκικής στρατηγικής. Η Άγκυρα δεν εγκαταλείπει τις διεκδικήσεις της επειδή οι σχέσεις περνούν περιόδους χαμηλότερης έντασης. Τις επαναφέρει με διαφορετικά εργαλεία και κάθε φορά εξετάζει μέχρι πού μπορεί να φτάσει χωρίς ουσιαστικό κόστος.

Το TÜBİTAK MARMARA είναι έτσι κάτι περισσότερο από ένα ερευνητικό πλοίο που κινείται νότια του Καστελόριζου. Αποτελεί ακόμη ένα τεστ της ελληνικής αποφασιστικότητας απέναντι σε μια πάγια τουρκική στρατηγική αμφισβήτησης. Οι NAVTEX κατοχυρώνουν τις θέσεις στα χαρτιά. Τα κυριαρχικά δικαιώματα, όμως, απαιτούν σταθερή διπλωματική, νομική και επιχειρησιακή παρουσία στο πεδίο. Και αυτό ακριβώς είναι που θα κριθεί τις επόμενες ημέρες.