Τουρκική πρόκληση: Χάρτης «Μεγάλης Τουρκίας» με Θράκη, Κύπρο και Δωδεκάνησα

Ένα νέο επεισόδιο με έντονο συμβολισμό καταγράφεται στην Κωνσταντινούπολη, όπου χάρτης που παραπέμπει σε διευρυμένη εκδοχή του Misak-ı Millî – του λεγόμενου «Εθνικού Όρκου» εμφανίστηκε σε υπόγεια διάβαση στο Καράκιοϊ, στην περιοχή του Beyoğlu. Η απεικόνιση επαναφέρει στον δημόσιο χώρο ένα ιστορικό αφήγημα που χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια από εθνικιστικούς κύκλους στην Τουρκία και περιλαμβάνει εδάφη τα οποία σήμερα ανήκουν σε γειτονικά, κυρίαρχα κράτη.

Η παρουσία του χάρτη έχει ήδη προβληθεί από τουρκικά μέσα ενημέρωσης και λογαριασμούς στα κοινωνικά δίκτυα. Στην απεικόνιση εμφανίζονται με κόκκινο χρώμα περιοχές πέρα από τα σημερινά διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα της Τουρκίας, μεταξύ των οποίων η Δυτική Θράκη, ελληνικά νησιά των Δωδεκανήσων, η Κύπρος, περιοχές της Συρίας και του Ιράκ και εδάφη προς τη Γεωργία.

Η συγκεκριμένη εικόνα αποκτά ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα επειδή δεν παρουσιάζεται σε ένα ιστορικό μουσείο ή σε ακαδημαϊκή έκθεση, όπου θα μπορούσε να ενταχθεί σε σαφές ιστορικό πλαίσιο, αλλά σε πολυσύχναστο δημόσιο χώρο. Η επιλογή αυτή δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για το μήνυμα που εκπέμπεται, καθώς η χαρτογραφική παρουσίαση εκτάσεων άλλων κρατών ως τμήματος μιας ευρύτερης τουρκικής επικράτειας παραπέμπει ευθέως σε αλυτρωτικές αντιλήψεις.

Η εγκατάσταση του συγκεκριμένου έργου έχει αποδοθεί σε δημοτική παρέμβαση, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει εντοπιστεί δημόσια ανακοίνωση του Μητροπολιτικού Δήμου Κωνσταντινούπολης που να εξηγεί το σκεπτικό, το ιστορικό πλαίσιο ή το ακριβές περιεχόμενο του χάρτη. Αυτό καθιστά ακόμη πιο σημαντικό τον διαχωρισμό ανάμεσα στο αυθεντικό κείμενο του Misak-ı Millî του 1920 και στις μεταγενέστερες, πολύ ευρύτερες χαρτογραφικές εκδοχές του.

Δυτική Θράκη, Κύπρος και Δωδεκάνησα στον διευρυμένο χάρτη

Η χαρτογραφική εκδοχή που εμφανίστηκε στην Κωνσταντινούπολη περιλαμβάνει περιοχές που σήμερα βρίσκονται υπό την κυριαρχία διαφορετικών κρατών. Στην ελληνική πλευρά διακρίνεται η Δυτική Θράκη, μαζί με νησιά των Δωδεκανήσων, ενώ ολόκληρη η Κύπρος εμφανίζεται επίσης εντός της διευρυμένης απεικόνισης.

Αντίστοιχη εικόνα παρουσιάζεται προς τα νότια και ανατολικά σύνορα της Τουρκίας, με περιοχές της Συρίας και του Ιράκ να εντάσσονται στον χάρτη, ενώ προς τον Καύκασο εμφανίζονται εδάφη που σήμερα ανήκουν στη Γεωργία.

Το κρίσιμο ιστορικό στοιχείο είναι ότι το αυθεντικό κείμενο του Misak-ı Millî δεν περιλαμβάνει ρητή αναφορά στην Κύπρο ή στα Δωδεκάνησα. Οι συγκεκριμένες περιοχές εντάχθηκαν σε μεταγενέστερες χαρτογραφικές ερμηνείες και αναπαραστάσεις, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν από διαφορετικά εθνικιστικά ρεύματα για να αποδώσουν μια πολύ ευρύτερη έννοια στα λεγόμενα «εθνικά σύνορα» της Τουρκίας.

Ο λεγόμενος «Νέος Χάρτης του Εθνικού Όρκου» αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της διεύρυνσης. Σε αντίθεση με το αρχικό πολιτικό κείμενο του 1920, τέτοιες απεικονίσεις επιχειρούν να δώσουν συγκεκριμένη γεωγραφική μορφή σε μια ιστορική διακήρυξη που δεν χάραζε ένα ενιαίο, σαφώς καθορισμένο σύνορο.

Ο ίδιος ο Misak-ı Millî εγκρίθηκε από το τελευταίο Οθωμανικό Κοινοβούλιο στις 28 Ιανουαρίου 1920 και αποτελούνταν από έξι βασικές πολιτικές αρχές. Συνδέθηκε με τους στόχους του τουρκικού εθνικού κινήματος μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά κείμενα της περιόδου που οδήγησε στην ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Μεταξύ άλλων, προέβλεπε ότι η τύχη ορισμένων περιοχών θα έπρεπε να καθοριστεί με βάση τη βούληση των πληθυσμών τους. Ειδική αναφορά γινόταν σε περιοχές όπως το Καρς, το Αρνταχάν και το Μπατούμ, ενώ για τη Δυτική Θράκη προβλεπόταν επίσης προσφυγή στη λαϊκή βούληση για τον καθορισμό του τελικού καθεστώτος της.

Διδάσκεται στα σχολεία – Δεν αποτελεί σημερινό νομικό σύνορο

Ο Εθνικός Όρκος εξακολουθεί να έχει ισχυρή θέση στην τουρκική ιστορική εκπαίδευση. Το σημερινό πρόγραμμα του τουρκικού υπουργείου Παιδείας περιλαμβάνει ρητά το Misak-ı Millî τόσο στη διδασκαλία της Ιστορίας της Τουρκικής Επανάστασης και του Κεμαλισμού όσο και στις ενότητες για τη συγκρότηση του σύγχρονου τουρκικού κράτους.

Στο πρόγραμμα της 12ης τάξης προβλέπεται μάλιστα η μελέτη του Misak-ı Millî και η σύγκριση, μέσω χαρτών, των ορίων που συνδέονται με αυτό με τις προβλέψεις της Συνθήκης των Σεβρών. Στην 8η τάξη περιλαμβάνεται επίσης ως βασική έννοια της περιόδου του Εθνικού Αγώνα.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το Misak-ı Millî αποτελεί σήμερα ενεργό νομικό σύνορο της Τουρκικής Δημοκρατίας. Τα σημερινά σύνορα καθορίζονται από τις διεθνείς συνθήκες που ακολούθησαν, κυρίως από τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923, ενώ για τα Δωδεκάνησα καθοριστική είναι η Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947, με την οποία τα νησιά παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα.

Γι' αυτό και η δημόσια προβολή μιας μεταγενέστερης, διευρυμένης χαρτογράφησης του Εθνικού Όρκου δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή αποτύπωση των σημερινών τουρκικών συνόρων. Πρόκειται για ιστορικοπολιτική αναπαράσταση με σαφή συμβολισμό, όταν μάλιστα περιλαμβάνει εδάφη της Ελλάδας, της Κυπριακής Δημοκρατίας και άλλων γειτονικών χωρών.

Η εικόνα στο Καράκιοϊ έρχεται έτσι να υπενθυμίσει ότι οι αλυτρωτικές χαρτογραφήσεις στην Τουρκία δεν περιορίζονται σε περιθωριακές αναρτήσεις του διαδικτύου. Όταν τέτοιο υλικό καταλαμβάνει δημόσιο χώρο μεγάλης προβολής, το ζήτημα αποκτά διαφορετική διάσταση και απαιτεί σαφή απάντηση για το ποιος ενέκρινε την εγκατάσταση, με ποιο σκεπτικό και γιατί επιλέχθηκε μία εκδοχή που επεκτείνει τα τουρκικά σύνορα πάνω σε εδάφη άλλων κρατών.