Αμυντική συμφωνία Μέκκας: Τι σημαίνει για την περιοχή

Την περασμένη Παρασκευή, η Τουρκία, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία υπέγραψαν μια ιστορική αμυντική συμφωνία στη Μέκκα, η οποία χαρακτηρίστηκε ως προσπάθεια ενίσχυσης της συλλογικής αποτροπής έναντι οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας. Η λεγόμενη «Κοινή Συμφωνία Άμυνας της Μέκκας» υπογράφηκε από τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον Πακιστανό πρωθυπουργό Σεχμπάζ Σαρίφ, σε μια περίοδο έντονης περιφερειακής αβεβαιότητας, με φόντο τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ και τις ευρύτερες γεωπολιτικές αναταράξεις.

Μια συμμαχία τύπου ΝΑΤΟ ή κάτι διαφορετικό;

Η συμφωνία έχει συγκριθεί με συμμαχία τύπου ΝΑΤΟ, καθώς το πακιστανικό Υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε ότι μια επίθεση εναντίον οποιουδήποτε μέλους θα θεωρηθεί ως επίθεση εναντίον όλων. Ωστόσο, οι αναλυτές βιάστηκαν να επισημάνουν ότι η συμφωνία είναι απίθανο να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι το περασμένο Σαββατοκύριακο, η ανταρτική ομάδα Χούθι στην Υεμένη εξαπέλυσε επιθέσεις εναντίον πετρελαϊκών εγκαταστάσεων της Σαουδικής Αραβίας, χωρίς να υπάρξει άμεση στρατιωτική αντίδραση από την Τουρκία ή το Πακιστάν.

Οι Χούθι, που θεωρούν τη Σαουδική Αραβία εχθρό και διατηρούν στενούς δεσμούς με το Ιράν, αποτελούν μια διαρκή απειλή για το βασίλειο. Παρά τη συμφωνία, ούτε η Τουρκία ούτε το Πακιστάν έσπευσαν να υπερασπιστούν τους Σαουδάραβες, γεγονός που ενισχύει τις αμφιβολίες για την πρακτική εφαρμογή της συμμαχίας. Αντίθετα, το Πακιστάν φαίνεται να προτιμά να λειτουργεί ως μεσολαβητής μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ, επιδιώκοντας να διατηρήσει ισορροπίες στην περιοχή.

Ένα «σύμφωνο ελαστικής άμυνας»

Η Ντάνια Θάφερ, εκτελεστική διευθύντρια του Διεθνούς Φόρουμ του Κόλπου (GIF), ενός think-tank με έδρα την Ουάσινγκτον, περιγράφει τη συμφωνία ως «σύμφωνο ελαστικής άμυνας», το οποίο λειτουργεί περισσότερο ως αποτρεπτικό μέσο παρά ως δεσμευτική στρα воτική συμμαχία. Όπως εξηγεί, η Σαουδική Αραβία βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγκρουσης, αλλά η Τουρκία και το Πακιστάν διατηρούν σχέσεις τόσο με το Ιράν όσο και με τις ΗΠΑ, γεγονός που καθιστά τη συμφωνία ένα επιπλέον επίπεδο αποτροπής για το Ριάντ.

Ο Καμράν Μποχάρι, ανώτερος συνεργάτης στο Συμβούλιο Πολιτικής Μέσης Ανατολής στην Ουάσινγκτον, εκτιμά ότι η συμμαχία θα λειτουργήσει σταδιακά, με βραχυπρόθεσμο στόχο τη δημιουργία μιας πιο σταθεροποιημένης περιοχής. Οι μακροπρόθεσμοι στόχοι, σύμφωνα με τους ειδικούς, θα επικεντρωθούν στην αμυντική συνεργασία και όχι σε κοινές στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Μεταφορά τεχνολογίας και επενδύσεις

Οι τρεις χώρες αλληλοσυμπληρώνονται σε σημαντικό βαθμό, όπως επισημαίνει ο Αντρέας Κριγκ, λέκτορας ασφάλειας στο King's College London. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει πετρελαϊκό πλούτο, αλλά περιορισμένη αμυντική τεχνολογία, ενώ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία και το Πακιστάν έχουν ισχυρές ένοπλες δυνάμεις και, στην περίπτωση της Τουρκίας, έναν προηγμένο αμυντικό-βιομηχανικό τομέα, αλλά χρειάζονται επενδύσεις και αγορές. Το Πακιστάν, μάλιστα, είναι το μόνο από τα τρία κράτη που διαθέτει πυρηνικά όπλα, προσδίδοντας μια επιπλέον διάσταση αποτροπής στη συμμαχία.

Ποιους στοχεύει η συμφωνία της Μέκκας;

Σύμφωνα με Τούρκο αξιωματούχο, ο οποίος επικαλέστηκε το Reuters, η συμφωνία έχει καθαρά αμυντικό χαρακτήρα και είναι ανοιχτή σε οποιονδήποτε περιφερειακό γείτονα επιθυμεί να την υπογράψει. Η Αίγυπτος θεωρείται πιθανός μελλοντικός εταίρος, ωστόσο πρέπει να σταθμίσει τις σχέσεις της με άλλους συμμάχους, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, με τα οποία οι σχέσεις της Σαουδικής Αραβίας είναι επί του παρόντος τεταμένες.

Ο ίδιος αξιωματούχος διευκρίνισε ότι η συμφωνία δεν αντικαθιστά ούτε αναιρεί προηγούμενες διμερείς ή πολυμερείς συμφωνίες, ούτε απευθύνεται σε συγκεκριμένη απειλή. Ωστόσο, η συμφωνία έχει ερμηνευθεί ευρέως ως αποτρεπτικός παράγοντας, κυρίως έναντι του Ιράν και του Ισραήλ. Ο Χαλίντ αλ-Τζάμπερ, διευθυντής του Συμβουλίου για τις Παγκόσμιες Υποθέσεις της Μέσης Ανατολής με έδρα την Ντόχα, υποστηρίζει σε άρθρο του στο Al Jazeera ότι η συμφωνία της Μέκκας αποτελεί μια πρώιμη προσπάθεια οικοδόμησης ενός τρίτου πόλου στην περιοχή, ενός μπλοκ που δεν επιδιώκει να πολεμήσει ούτε το Ισραήλ ούτε το Ιράν, αλλά να αποκτήσει αρκετό βάρος ώστε να περιορίσει την επιρροή τους.

Οι αντιδράσεις του Ισραήλ και του Ιράν

Το Ισραήλ παρακολουθεί με ανησυχία τις εξελίξεις, καθώς δύο από τα συμβαλλόμενα μέρη, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία, δεν αναγνωρίζουν το κράτος του Ισραήλ και δεν διατηρούν επίσημες διπλωματικές σχέσεις μαζί του. Η Τουρκία, αν και αναγνωρίζει το Ισραήλ, έχει τεταμένες σχέσεις λόγω της δραστηριότητας του Ισραήλ στη Γάζα, την οποία η Άγκυρα χαρακτηρίζει γενοκτονία. Ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν έχει δηλώσει ότι οι ενέργειες του Ισραήλ στη Συρία και τον Λίβανο αποτελούν απειλή για την τουρκική ασφάλεια.

Ο Οσρίτ Μπιρβάντκερ, ερευνητής στο Ινστιτούτο Στρατηγικής και Ασφάλειας της Ιερουσαλήμ, εκτιμά ότι η συμφωνία της Μέκκας θέτει σημαντικές προκλήσεις για το Ισραήλ, απομακρύνοντας την προοπτική ομαλοποίησης με το Ριάντ και περικόπτοντας το όραμα μιας νέας Μέσης Ανατολής. Παράλληλα, η νέα τριμερής συμμαχία αναμένεται να εντείνει την αντιπαλότητα μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ.

Στο Ιράν, οι αντιδράσεις είναι ανάμεικτες. Ο υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, δεν φάνηκε ιδιαίτερα ανήσυχος, δημοσιεύοντας στην πλατφόρμα X ότι «όταν οι Μουσουλμάνοι στέκονται ενωμένοι, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε κάθε πρόκληση από κακόβουλους ξένους κατά μέτωπο». Οι παρατηρητές θεωρούν ότι αυτό εντάσσεται στο επιχείρημα του Ιράν για απομάκρυνση των ΗΠΑ από την περιοχή. Ωστόσο, ορισμένοι Ιρανοί πολιτικοί ήταν πιο επικριτικοί, υποστηρίζοντας ότι η Σαουδική Αραβία δεν ήταν ασφαλής με τις ΗΠΑ ως σύμμαχο και δεν θα είναι ασφαλής ούτε με την Τουρκία και το Πακιστάν.