Αν τα μετρητά είναι o βασιλιάς, μήπως ο βασιλιάς πεθαίνει;

Πολλές περιοχές του κόσμου βρίσκονται σε ένα καθοριστικό σημείο για το μέλλον του χρήματος. Αν αφαιρεθεί ή μειωθεί ο φυσικός συμβολισμός που έχουν τα μετρητά, τότε υπονομεύεται η ατομική ελευθερία και η έμπνευση για επιχειρηματικότητα.

Οι προτάσεις για την πλήρη ψηφιοποίηση των μετρητών δίνουν νέο νόημα στον ρόλο των κυβερνήσεων ως “ελεγκτών του νομίσματος”, καθώς αυτές θα γίνουν και ελεγκτές των ζωών των πολιτών.

Οι οικονομολόγοι, οι πολιτικοί και οι άπληστοι τείνουν να θεωρούν ότι τα φυσικά μετρητά απλώς παρεμποδίζουν τις συναλλαγές, οι οποίες μπορούν να γίνουν σε “αόρατες” μορφές, όπως πιστώσεις, υποσχετικές και αφηρημένα περιουσιακά στοιχεία. Παρ’ όλα αυτά, το νόμισμα αντικατοπτρίζει το κύρος και τη δύναμη —ή την έλλειψή τους— μιας κοινωνίας.

Το μεγαλύτερο μέρος της “αξίας” ή του πλούτου των σημερινών κοινωνιών, ωστόσο, δεν μετριέται σε φυσικό νόμισμα ή σε στέρεα περιουσιακά στοιχεία, όπως ακίνητα ή βιομηχανικά προϊόντα, αλλά στις αφαιρέσεις της οικονομίας, όπως η πιστοληπτική ικανότητα. Ο πλούτος μας βρίσκεται, κατά κάποιον τρόπο, “στον αέρα”, σε μεγαλύτερο βαθμό όσο ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία. Ο παλιός μηχανισμός ελέγχου των οικονομικών ηγετών, η προσφορά χρήματος (η φυσική ποσότητα χαρτονομισμάτων ή κερμάτων σε κυκλοφορία, γνωστή ως Μ1), δεν έχει πλέον μεγάλη σημασία. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που οι κεντρικές τράπεζες είναι λιγότερο αποτελεσματικές στον έλεγχο των οικονομικών τάσεων.

Τι σημαίνει αυτό για τη μελλοντική σταθερότητα των οικονομιών ή την ασφάλεια των κοινωνιών;

Αρχικά, πρέπει να αναγνωριστεί ότι όλα τα νομίσματα είναι “τεχνητές” μορφές ανταλλαγής αξίας. Ένα ευρώ αξίζει ένα ευρώ αν πιστεύουμε ότι αντιπροσωπεύει την αξία ενός ευρώ. Και αν ο πληθωρισμός μειώνει συνεχώς την αγοραστική δύναμη αυτού του ευρώ(ή δολαρίου, ή λίρας, κ.λπ.), τότε κάποια στιγμή το κοινό θα χάσει την εμπιστοσύνη του σε αυτό. Σημαντικό είναι ότι αυτή η “πίστη” συνδέεται άρρηκτα με την εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση που εκδίδει το νόμισμα. Στην ουσία, το νόμισμα, οι κυβερνήσεις, το κύρος και η επιρροή —η ισχύς— αποκτούν δύναμη μόνο μέσω του ανθρώπινου νου.

Όταν μια κοινωνία χάνει την πίστη της στην αξία ενός νομίσματος ή μιας κυβέρνησης, ή όταν ένα έθνος χάνει τη θέληση ή την αυτοπεποίθησή του, τότε το νόμισμα, η κυβέρνηση ή το ίδιο το έθνος καταρρέει. Και όταν το συντριπτικό ποσοστό του πλούτου μετριέται ψηφιακά, αντί για τη φυσική εικόνα του τυπωμένου ή κοπέντος χρήματος, γίνεται δύσκολο να θεωρηθεί οτιδήποτε άλλο πέρα από παροδικό και εφήμερο.

Η ελληνική κοινωνία είχε μια συναισθηματική σύνδεση με τα νομίσματά της —ειδικά με τη δραχμή και η αμερικανική κοινωνία ακόμα μεγαλύτερη— σε τέτοιο βαθμό που διαδοχικές κυβερνήσεις των ΗΠΑ δεν τόλμησαν να διακινδυνεύσουν τη λαϊκή οργή εγκαταλείποντάς το. Αυτή η συναισθηματική σύνδεση έπαιξε σημαντικό ρόλο στον περιορισμό του πληθωρισμού για δεκαετίες. Ωστόσο, αυτό μπορεί να αλλάξει, καθώς η κυβέρνηση των ΗΠΑ εξετάζει τη μετάβαση σε ψηφιακά νομίσματα, τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τον έλεγχο της κίνησης και των στάσεων των πολιτών. Αυτό το μοντέλο εφαρμόζεται ήδη στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας.

Για να το θέσουμε απλά, η ψηφιοποίηση του χρήματος αποτελεί κύριο παράγοντα περιορισμού της ελευθερίας, δεδομένου ότι το ψηφιακό νόμισμα ελέγχεται όχι μόνο από μια κεντρική (κυβερνητική) αρχή, η οποία μπορεί να ανοίγει ή να κλείνει την πρόσβαση στα κεφάλαια, αλλά εξαρτάται και από τη συνεχή παροχή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω μιας εξαιρετικά πολύπλοκης δομής επικοινωνιών και υπολογιστικών συστημάτων. Δεν είναι περίεργο που τα κρυπτονομίσματα έχουν αποκτήσει κάποια ελκυστικότητα, καθώς υποτίθεται ότι βρίσκονται εκτός της επιρροής των κυβερνήσεων. Όμως, δεν είναι ανεξάρτητα από την ανάγκη ηλεκτρικής ενέργειας.

Η ελκυστικότητα του χρυσού ως μέσου συναλλαγής έχει αυξηθεί ανάλογα με τη δυσπιστία προς τις κυβερνήσεις. Ωστόσο, ο χρυσός είναι και αυτός ένα τεχνητό νόμισμα, καθώς αντιπροσωπεύει αξία λόγω της παγκόσμιας αναγνώρισης και της σχετικής του σπανιότητας. Ο χρυσός δεν τρώγεται, ούτε προσφέρει, από μόνος του, καταφύγιο ή ασφάλεια. Είναι μια ακόμα αφηρημένη έννοια, που λειτουργεί ως ψυχολογικό αντίβαρο στα κρατικά νομίσματα. Η αξία του χρυσού διατηρείται από το γεγονός ότι είναι ένα από τα “ευγενή μέταλλα” —μέταλλα που αντιστέκονται στη διάβρωση— αλλά είναι μόνο ένα από αρκετά τέτοια μέταλλα, τα οποία έχουν και βιομηχανική αξία.

Η σύνδεση ανάμεσα στα κρατικά νομίσματα και στα νομίσματα από χρυσό ή ασήμι έγκειται στο κύρος που δίνεται στο νόμισμα μέσω της απεικόνισης ενός ηγεμόνα στο χαρτονόμισμα ή το κέρμα. Επιστρέφουμε, έτσι, στην έννοια της ψυχολογικής αξίας του νομίσματος, που συνδέεται με το κύρος του ηγεμόνα, μια εικόνα υπεράνω πολιτικών κομμάτων. Αυτό καθιστά εξαιρετικά σημαντική τη σχεδίαση και την ποιότητα του νομίσματος, ώστε να του προσδίδεται, ιδιαίτερα στην περίπτωση των κερμάτων, μια εγγενής και συμβολική αξία.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες δημοκρατίες έχουν δημιουργήσει νομίσματα υψηλού κύρους, τα οποία συνήθως φέρουν την εικόνα εμβληματικών ηγετών. Αυτά συνεχίζουν να κόβονται μετά τον θάνατο των ηγετών (στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως ο Ουάσινγκτον, ο Λίνκολν ή ο Μπέντζαμιν Φράνκλιν). Όπως τα νέα νομίσματα και χαρτονομίσματα με την εικόνα του Βασιλιά Καρόλου Γ’, η εικόνα αυτή λειτουργεί ως ερέθισμα κύρους.

Ο κόσμος δεν μπορεί πλέον να αναπτύσσεται σταθερά χωρίς αφηρημένες μορφές πίστωσης και νομισμάτων, δεδομένης της πραγματικότητας ότι οι οικονομικές τροχιές ανάπτυξης καθοδηγούνται από την ικανότητα συχνής κυκλοφορίας του χρήματος. Έτσι, δεν είναι επιθυμητή η επιστροφή σε μια οικονομία αποκλειστικά φυσικών μετρητών. Είναι, όμως, σημαντικό η βάση της οικονομικής σταθερότητας μιας χώρας να συνδέεται με το κύρος που διατηρεί το φυσικό της νόμισμα. Ο πληθωρισμός περιοριζόταν —ή περιορίζεται— όταν διατηρείται η αξία των μικρών νομισμάτων.

Πολλοί από εμάς δεν μπαίνουμε πια στον κόπο να έχουμε κέρματα στις τσέπες μας. Τα συγκεντρώνουμε σε ένα βάζο στην κουζίνα. Κάποιοι δεν κουβαλούν καν χαρτονομίσματα. Βασιζόμαστε σε πιστωτικές ή χρεωστικές κάρτες, ή σε αντίστοιχα μέσα μέσω κινητών τηλεφώνων (που λειτουργούν μόνο όσο υπάρχει ηλεκτρικό ρεύμα). Αυτό αντικατοπτρίζει τη δύναμη του πληθωρισμού και την υποβάθμιση της αγοραστικής δύναμης σε άσκεπτες ηλεκτρονικές συναλλαγές, αντανακλώντας έναν πλούτο που επιβιώνει μόνο όσο υπάρχει ηλεκτρική σπίθα.

Ένα ασημένιο τάλιρο της Μαρίας Θηρεσίας, ωστόσο, θα σας εξασφαλίσει τροφή σε περιοχές όπου οι πιστωτικές κάρτες και τα σύγχρονα νομίσματα δεν έχουν καμία ισχύ, όπως στα βουνά του Ομάν ή της Αιθιοπίας, ή στις απέραντες εκτάσεις της Αραβίας και της Αφρικής. Η αυτοκράτειρα Μαρία Θηρεσία, το πρόσωπο της οποίας βρίσκεται στο νόμισμα, κυβέρνησε από το 1740 έως το 1780. Πιθανόν να ένιωθε ικανοποιημένη αν γνώριζε πώς το κύρος της επηρεάζει τις ζωές τόσων ανθρώπων πάνω από 200 χρόνια μετά τον θάνατό της.