Αντίστροφη μέτρηση για το ελεύθερο εμπόριο: Δασμοί 30% από τις ΗΠΑ σε ΕΕ και Μεξικό – Στα πρόθυρα εμπορικής κρίσης οι σχέσεις

Η εποχή του απρόσκοπτου ελεύθερου εμπορίου φαίνεται να ανήκει στο παρελθόν, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες προχωρούν σε επιβολή δασμών 30% σε εισαγωγές από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Μεξικό, ξεκινώντας από την 1η Αυγούστου. Η ανακοίνωση του Αμερικανού προέδρου Donald Trump έγινε μέσω επιστολών που δημοσιοποιήθηκαν στην προσωπική του πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης το Σάββατο 12 Ιουλίου 2025, επισημοποιώντας μια νέα φάση στις παγκόσμιες εμπορικές σχέσεις. Οι δασμοί αποκτούν πλέον στρατηγικό χαρακτήρα, λειτουργώντας τόσο ως μέσο στήριξης της εσωτερικής παραγωγής όσο και ως εργαλείο αύξησης των δημοσίων εσόδων σε ένα περιβάλλον συνεχούς δημοσιονομικού ελλείμματος.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες επαναπροσδιορίζουν το μοντέλο τους, εισάγοντας ποσοστώσεις και περιορισμούς που αποκρυσταλλώνουν την εγκατάλειψη της παγκοσμιοποίησης και την είσοδο σε μια νέα εποχή γεωοικονομικής απομόνωσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία επιδίωκε την επίτευξη συνολικής εμπορικής συμφωνίας με την Ουάσινγκτον, έρχεται αντιμέτωπη με αιφνιδιαστικά αυστηρές αποφάσεις. Ο πρόεδρος Trump κατηγορεί τους Ευρωπαίους για άδικες εμπορικές πρακτικές, προβάλλοντας τα πολυάριθμα δασμολογικά και μη δασμολογικά εμπόδια ως τροχοπέδη στις αμερικανικές εξαγωγές. Παράλληλα, η ΕΕ δέχεται έντονη κριτική για την κανονιστική της πολιτική απέναντι στις αμερικανικές τεχνολογικές εταιρείες, όπως η Google, περιορίζοντας τη δράση τους στην ευρωπαϊκή αγορά.

Η στροφή των ΗΠΑ προς ένα σύστημα προστατευτισμού έχει σαφές γεωπολιτικό πρόσημο. Το Υπουργείο Οικονομικών και το Κογκρέσο αντιμετωπίζουν πλέον τους δασμούς όχι μόνο ως μηχανισμό εμπορικής πίεσης, αλλά ως εργαλείο δημοσιονομικής σταθερότητας. Καθώς δεν υπάρχει προοπτική μείωσης των κρατικών δαπανών, τα έσοδα από τους τελωνειακούς φόρους μετατρέπονται σε κεντρικό πυλώνα της οικονομικής πολιτικής. Σε αυτό το περιβάλλον, οι επενδυτές καλούνται να στραφούν σε εταιρείες με εγχώριες ή περιφερειακές εφοδιαστικές αλυσίδες και περιορισμένη έκθεση σε εισαγωγές που επιβαρύνονται με δασμούς.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας, ο Trump απέστειλε αντίστοιχες επιστολές σε μια σειρά κρατών, τροποποιώντας προγενέστερες προτάσεις δασμών από τον Απρίλιο και ζητώντας την επανεκκίνηση των εμπορικών συνομιλιών. Ανάμεσα στις χώρες που έλαβαν ειδοποίηση για τις νέες πολιτικές περιλαμβάνονται η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, ο Καναδάς και η Βραζιλία, ενώ επιβλήθηκε και δασμός 50% στις εισαγωγές χαλκού.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε ελπίσει σε μια προσωρινή συμφωνία που θα απέτρεπε την επιβολή δασμών, όμως οι τελευταίες επιστολές του Αμερικανού προέδρου διέψευσαν αυτές τις προσδοκίες. Ο Trump δήλωσε ότι η ΕΕ πρέπει να ανοίξει πλήρως την αγορά της στις ΗΠΑ, προειδοποιώντας πως οποιαδήποτε αύξηση των ευρωπαϊκών δασμών θα προστεθεί πάνω στο 30% των αμερικανικών. Παρότι άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο αναθεώρησης, υπέδειξε ότι αυτό θα γίνει μόνο εφόσον η ΕΕ καταργήσει τους περιορισμούς στις αμερικανικές εξαγωγές και ανοίξει πλήρως την αγορά της.

Οι συνομιλίες μεταξύ των δύο πλευρών είχαν προσωρινά οδηγήσει σε μείωση των αμερικανικών δασμών από το 20% στο 10% τον Απρίλιο, στο πλαίσιο 90ήμερης περιόδου διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, η πορεία των συνομιλιών απέτυχε να ικανοποιήσει τον Λευκό Οίκο, με αποτέλεσμα ο Trump να απειλήσει με δασμούς ύψους έως και 50%. Παρά τις επαφές της προέδρου της Κομισιόν, Ursula von der Leyen, με την Ουάσινγκτον, το ενδεχόμενο συμφωνίας εξασθένησε σημαντικά.

Μετά την ανακοίνωση των δασμών, οι Βρυξέλλες προειδοποίησαν για πιθανή λήψη αντιμέτρων. Αξιωματούχοι της ΕΕ κάνουν λόγο για διαπραγματευτική τακτική των ΗΠΑ, αν και η ανησυχία για μια εμπορική σύγκρουση παραμένει έντονη. Η πρόεδρος von der Leyen προειδοποίησε ότι τέτοιου είδους μέτρα απειλούν τις διατλαντικές αλυσίδες εφοδιασμού, επιβαρύνοντας επιχειρήσεις και καταναλωτές σε Ευρώπη και Αμερική. Η ΕΕ παραμένει ανοικτή στον διάλογο έως την 1η Αυγούστου, αλλά είναι έτοιμη να προχωρήσει σε αντίποινα εφόσον δεν υπάρξει συμφωνία.

Οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες εκφράζουν ανησυχίες. Η Ιταλίδα πρωθυπουργός Giorgia Meloni υπογράμμισε την ανάγκη αποφυγής μιας εμπορικής αντιπαράθεσης σε ένα ευμετάβλητο γεωπολιτικό πλαίσιο, ενώ ο πρωθυπουργός της Ολλανδίας Dick Schoof χαρακτήρισε τις ανακοινώσεις του Trump ως «λανθασμένη κατεύθυνση». Ο επικεφαλής του Συνδέσμου Γερμανικών Βιομηχανιών, Wolfgang Niedermark, προειδοποίησε για απώλειες θέσεων εργασίας και μείωση της ανταγωνιστικότητας. Η χρήση των δασμών ως πολιτικό όπλο, όπως ανέφερε, αυξάνει το κόστος και απειλεί την οικονομική σταθερότητα εκατέρωθεν του Ατλαντικού.

Από τις αγορές, ο αναλυτής της Corpay, Karl Schamotta, προειδοποίησε ότι η απόφαση του Trump ενδέχεται να προκαλέσει πιέσεις στο ευρώ και στο πέσο, ενώ ο Dan O’Brien του Institute of International and European Affairs χαρακτήρισε την επιβολή δασμών ως ιδιαίτερα αποσταθεροποιητική, με κίνδυνο για μια ευρύτερη εμπορική σύγκρουση.

Η επιστολή Trump προς την πρόεδρο του Μεξικού Claudia Sheinbaum ανέφερε ότι, αν και η χώρα συνεργάζεται με τις ΗΠΑ στο ζήτημα των συνόρων, αυτό δεν αρκεί. Η άρση ή ενίσχυση των δασμών θα εξαρτηθεί, όπως αναφέρεται, από την καταστολή των καρτέλ και τη διακοπή της ροής φαιντανύλης. Παραμένει ασαφές εάν θα διατηρηθεί η εξαίρεση των προϊόντων στο πλαίσιο της συμφωνίας USMCA, η οποία προς το παρόν ισχύει για τον Καναδά, αλλά είναι πλέον υπό αμφισβήτηση.

Οι δασμολογικές πολιτικές της αμερικανικής κυβέρνησης αποφέρουν ήδη έσοδα άνω των 100 δισ. δολαρίων ετησίως. Οι επιστολές Trump προς περισσότερες από 20 χώρες σηματοδοτούν το τέλος της 90ήμερης περιόδου χάριτος βάσει του IEEPA, με τις ΗΠΑ να εφαρμόζουν ανταποδοτικά μέτρα από την 2α Απριλίου. Η Νότια Κορέα είναι χαρακτηριστική περίπτωση: σύμφωνα με την επιστολή του Λευκού Οίκου, τα κορεατικά προϊόντα θα επιβαρύνονται με δασμούς 25% πέραν των ήδη υπαρχόντων φόρων που προβλέπονται από το άρθρο 232. Εάν η Σεούλ απαντήσει με αντίποινα, ο Trump προειδοποιεί για περαιτέρω κλιμάκωση. Η συμφωνία ελεύθερου εμπορίου KORUS θεωρείται πλέον λήξασα.

Ο πρόεδρος της Hyundai Motor, Euisun Chung, είχε προεξοφλήσει την αλλαγή στρατηγικής των ΗΠΑ ήδη από τον Μάρτιο του 2024, ανακοινώνοντας επενδύσεις 21 δισ. δολαρίων σε εγχώρια παραγωγή αυτοκινήτων, χαλυβουργικών προϊόντων και ρομποτικής, μεταφέροντας το παραγωγικό κέντρο από την Ασία στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σε αντίθεση με άλλες ασιατικές χώρες, το Βιετνάμ εξασφάλισε ευνοϊκότερους όρους. Οι δασμοί περιορίστηκαν στο 20%, ενώ το ETF VanEck Vietnam σημείωσε σημαντική άνοδο. Παρά το υψηλό εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ με το Βιετνάμ, που ανήλθε στα 14,7 δισ. δολάρια τον Μάιο, η κυβέρνηση του Ανόι ήταν η πρώτη που προώθησε συμφωνία για μείωση των αμοιβαίων δασμών. Επενδύσεις κολοσσών όπως η Intel και η Nike ενισχύουν τη θέση του Βιετνάμ ως χαμηλού κόστους εξαγωγική βάση.

Η συμφωνία USMCA μεταξύ ΗΠΑ, Καναδά και Μεξικού οδεύει προς ανανέωση το 2026, όμως η στάση Trump έναντι της KORUS υποδηλώνει ενδεχόμενη αναθεώρηση και αυτής. Η απειλή για δασμούς 35% στον Καναδά, που διατυπώθηκε στις 11 Ιουλίου, ενισχύει τη ρευστότητα του πλαισίου. Οι επενδυτές καλούνται να προετοιμαστούν για το ενδεχόμενο επιβολής περιορισμών ακόμη και εντός της Βόρειας Αμερικής.

Οι συνέπειες για τον πληθωρισμό παραμένουν ασαφείς. Αν και οι τιμές εισαγωγών εμφανίζουν πτωτικές τάσεις, όπως καταγράφει το Συμβούλιο Οικονομικών Συμβούλων και αλυσίδες λιανικής όπως η Target, οι πραγματικές επιπτώσεις αναμένονται να αποτυπωθούν από τον Οκτώβριο.

Το δημόσιο χρέος των ΗΠΑ έχει ξεπεράσει τα 34 τρισ. δολάρια και η αδυναμία περιορισμού των δημοσίων δαπανών καθιστά τους δασμούς κρίσιμο εργαλείο για την κάλυψη των ελλειμμάτων. Ο σύμβουλος επιχειρήσεων Albert Marko εκτιμά ότι η Ουάσινγκτον αντλεί αξία από το εξωτερικό χωρίς να επιβαρύνει το εσωτερικό με πληθωρισμό, αξιοποιώντας νομισματικούς μηχανισμούς και δασμολογική πολιτική.

Η σταδιακή εγκατάλειψη των παραδοσιακών συμφωνιών ελεύθερου εμπορίου διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να επανακτήσουν τον έλεγχο των οικονομικών τους εργαλείων, προστατεύοντας την εγχώρια αγορά, ανταγωνιζόμενες την κινεζική οικονομική διείσδυση και διασφαλίζοντας τη δημοσιονομική τους κυριαρχία. Η μετάβαση αυτή σηματοδοτεί την είσοδο σε μια μεταπαγκοσμιοποιημένη εποχή, όπου ο προστατευτισμός γίνεται η νέα κανονικότητα.