… Απαξιώνοντας τη δημοκρατία

Καθώς πλησιάζει η 25η Μαρτίου και το επετειακό κλίμα γεμίζει τις οθόνες και τις πλατείες, αξίζει να θυμηθούμε και ότι σαν χθες, στις 18 Μαρτίου 1844, ο Όθωνας ορκίστηκε ενώπιον της Εθνοσυνέλευσης -243 πληρεξούσιοι ήταν παρόντες- ως συνταγματικός βασιλεύς.

Ήταν η κορύφωση της επανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, υπό τον στρατηγό Μακρυγιάννη, όταν η Ελλάδα περνούσε από την απόλυτη μοναρχία στη συνταγματική. Στην ίδια συνεδρίαση η Εθνοσυνέλευση ψήφισε τον εκλογικό νόμο που καθιέρωνε -για πρώτη φορά στην Ευρώπη κατ’ ουσία- την καθολική ψηφοφορία, αν και μόνο για άνδρες και με περιορισμούς.

Ποιοι είχαν δικαίωμα ψήφου; Άνδρες άνω των 25 ετών, που διέθεταν κινητή ή ακίνητη περιουσία στην επαρχία της πολιτικής τους διαμονής ή ασκούσαν οποιοδήποτε επάγγελμα ή ανεξάρτητο επιτήδευμα εκεί. Πρακτικά απέκλειε κυρίως τους εντελώς άπορους, αλλά για τα ευρωπαϊκά δεδομένα της εποχής ήταν προοδευτικό βήμα. Η ψηφοφορία ήταν άμεση, μυστική, με πλειοψηφικό σύστημα δύο γύρων.

182 χρόνια μετά, η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά. Δεν υπάρχει βασιλιάς, ούτε περιουσιακό κριτήριο ούτε αποκλεισμός γυναικών (από το 1952) ή αμόρφωτων. Η ψήφος είναι καθολική, ισότιμη, μυστική και -θεωρητικά- ελεύθερη. Το Σύνταγμα προστατεύει δικαιώματα πολύ πιο γενναιόδωρα από το 1844. Κι όμως, η επέτειος αυτή φέρνει πικρή γεύση.

Για παράδειγμα, στις εθνικές εκλογές του Ιουνίου 2023 η αποχή έφτασε το 47,17% – ιστορικό ρεκόρ Μεταπολίτευσης. Στις ευρωεκλογές του Ιουνίου 2024 ξεπέρασε το 58%-60%, με τους απέχοντες να γίνονται -για πρώτη φορά- περισσότεροι από όσους ψήφισαν. Οι νέοι 18-24 ετών ψηφίζουν ακόμα λιγότερο, συχνά κάτω από 40%. Η «καθολική ψήφος», που καυχιόμαστε ότι κατακτήσαμε πρώτοι, έχει γίνει σχεδόν κενή λέξη όταν ο κόσμος νιώθει «ό,τι κι αν ψηφίσω, τίποτα δεν αλλάζει».

Στο μεταξύ, η τεχνολογία αλλάζει σε καθημερινή βάση τα πάντα. Από το άλογο και τις μέρες ταξιδιού του 1844, περάσαμε στο κινητό, στα social media και την προπαγάνδα-σόου. Ήδη το 2026 η επιστολική ψήφος για τους αποδήμους μόλις εγκρίθηκε, μια νέα πραγματικότητα που τουλάχιστον θεωρητικά υπόσχεται μεγαλύτερη συμμετοχή, αλλά το ερώτημα παραμένει: ποιος νοιάζεται να την ασκήσει;

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν την εμπιστοσύνη στα κόμματα και τη Βουλή στα τάρταρα, το 20% αποτελεί πια το ταβάνι, ενώ οι αναποφάσιστοι και οι «κανένας» κυριαρχούν, με τους θεσμούς και την ποιότητα του πολιτεύματος στα χειρότερά τους.

Η Ελλάδα δεν είναι πια το φτωχό βασίλειο του Όθωνα. Είναι -έστω και κατ’ ευφημισμόν- μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα με ενήλικα προβλήματα. Ωστόσο, με τον τρόπο που η σημερινή πολιτική τάξη -με προεξάρχουσα την κυβέρνηση- τα διαχειρίζεται, φτάσαμε από την πρώτη καθολική ψήφο στην Ευρώπη στην πιο απαξιωμένη δημοκρατία της ηπείρου. Δεν το λες και επιτυχία…