Brexit: Δέκα χρόνια μετά, οι πληγές παραμένουν ανοιχτές

Μια δεκαετία έχει συμπληρωθεί από το ιστορικό δημοψήφισμα που οδήγησε στην αποχώρηση της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μια απόφαση που συγκλόνισε το πολιτικό σκηνικό της Ευρώπης. Αν και η ένταση μεταξύ Λονδίνου και Βρυξελλών έχει αμβλυνθεί, τα βαθύτερα αίτια που πυροδότησαν αυτό το άνευ προηγουμένου διαζύγιο, όπως η διαχείριση της μετανάστευσης και οι έντονες ιδεολογικές αντιθέσεις, παραμένουν εξίσου επίκαιρα και διχαστικά.

Το διεθνές περιβάλλον, άλλωστε, έχει καταστεί ακόμη πιο ασταθές, με την άνοδο λαϊκιστικών και ακροδεξιών κομμάτων σε Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία να περιπλέκει περαιτέρω τις προοπτικές ουσιαστικής επαναπροσέγγισης. Η Βρετανία αποχώρησε και τυπικά από την ευρωπαϊκή οικογένεια τα μεσάνυχτα της 31ης Δεκεμβρίου 2020, βάζοντας τέλος σε μια συχνά ταραχώδη συμμετοχή 47 ετών.

Από εκείνη την ιστορική στιγμή, η βρετανική οικονομία έχει υποστεί σημαντικό πλήγμα, ενώ η χώρα βίωσε τη μεγαλύτερη εναλλαγή πρωθυπουργών εδώ και σχεδόν δύο αιώνες. Τα προσδοκώμενα οφέλη του Brexit, όπως η σύναψη ανεξάρτητων εμπορικών συμφωνιών και η αυξημένη ευελιξία σε τομείς αιχμής (χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, τεχνητή νοημοσύνη), δεν έχουν γίνει αισθητά από την πλειονότητα της κοινωνίας.

Οι δύο όψεις του Brexit

Ο Μισέλ Μπαρνιέ, επικεφαλής διαπραγματευτής της ΕΕ για το Brexit και πρώην πρωθυπουργός της Γαλλίας, υπογράμμισε ότι δεν αποδίδονται όλες οι δυσκολίες της Βρετανίας στην αποχώρηση, ωστόσο τόνισε πως κάθε πρόβλημα καθίσταται σοβαρότερο εξαιτίας της. Από την άλλη πλευρά, υποστηρικτές της εξόδου, όπως ο Μάθιου Έλιοτ της εκστρατείας Vote Leave, θεωρούν το Brexit επιτυχημένο, τονίζοντας ότι η ανεξαρτησία είναι πολύτιμη σε έναν κόσμο με απρόβλεπτες ΗΠΑ, διεκδικητική Κίνα και συνεχιζόμενο πόλεμο από τη Ρωσία.

Ο Έλιοτ ανέφερε χαρακτηριστικά ότι η ανεξαρτησία επιτρέπει στη χώρα να συνάπτει τις κατάλληλες συμφωνίες και να επιλέγει τις σωστές συμμαχίες ανά πάσα στιγμή, σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο παγκόσμιο σκηνικό.

Αργή και επώδυνη επαναπροσέγγιση

Οι προσπάθειες εξομάλυνσης των σχέσεων ξεκίνησαν επί κυβέρνησης Ρίσι Σούνακ το 2022 και εντάθηκαν με την εκλογή της φιλοευρωπαϊκής κυβέρνησης των Εργατικών υπό τον Κιρ Στάρμερ το 2024. Παρά την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, τα απτά αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα. Τον Μάιο του 2025, ο Στάρμερ μίλησε για μια νέα εποχή, όταν συμφωνήθηκε η πρόσβαση της βρετανικής αμυντικής βιομηχανίας σε ευρωπαϊκό ταμείο ύψους 150 δισ. ευρώ.

Επιπλέον, η Βρετανία ευθυγραμμίστηκε με ορισμένους ευρωπαϊκούς κανόνες για το εμπόριο τροφίμων, την ηλεκτρική ενέργεια και τις εκπομπές ρύπων, ενώ συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις για ένα αμοιβαίο πρόγραμμα θεωρήσεων για νέους. Ωστόσο, ο Τσαρλς Γκραντ του Centre for European Reform περιέγραψε την πρόοδο ως αργή και επώδυνη, αντανακλώντας τη βαθιά δυσπιστία που παραμένει.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αποτυχία ένταξης της Βρετανίας στο ευρωπαϊκό αμυντικό πρόγραμμα SAFE, λόγω αντιρρήσεων της Γαλλίας, γεγονός που προκάλεσε δυσαρέσκεια στο Λονδίνο. Ο Κέβιν Κρέιβεν της ADS Group σημείωσε ότι, παρά την ενότητα σε θέματα όπως η Ουκρανία, ο διχασμός ως προς τα μέσα αντιμετώπισης είναι πραγματικά προβληματικός.

Πιθανά σενάρια για το μέλλον

Η επέτειος του Brexit επανέφερε στο προσκήνιο συζητήσεις για τη μελλοντική μορφή της σχέσης, με σενάρια που περιλαμβάνουν από την ένταξη στην ενιαία αγορά και την τελωνειακή ένωση, έως και την πλήρη επανένταξη στην ΕΕ. Το μοντέλο συνεργασίας της Ελβετίας προβάλλεται ως πιθανό πρότυπο, προσφέροντας πρόσβαση στην αγορά με μεγαλύτερο έλεγχο στη μετακίνηση προσώπων.

Ωστόσο, η άνοδος της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία και του AfD στη Γερμανία δημιουργεί πολιτικούς περιορισμούς, καθώς τα κόμματα αυτά θα μπορούσαν να απαιτήσουν ανάλογες εξαιρέσεις. Στη Βρετανία, ο Νάιτζελ Φάρατζ προηγείται στις δημοσκοπήσεις, απειλώντας να ακυρώσει οποιαδήποτε συμφωνία προσέγγισης με τις Βρυξέλλες.

Η κοινή γνώμη και τα διλήμματα

Παρά το γεγονός ότι η πλειονότητα των Βρετανών θεωρεί πλέον το Brexit λανθασμένη επιλογή, η υποστήριξη για επιστροφή μειώνεται όταν οι πολίτες ενημερώνονται για τις συνέπειες, όπως η επιστροφή στη μετανάστευση, το μέλλον της στερλίνας και η οικονομική συνεισφορά. Αυτό περιορίζει τα περιθώρια ελιγμών για τους Εργατικούς, με τον Άντι Μπέρναμ να αποφεύγει φιλόδοξες προτάσεις.

Ο Μισέλ Μπαρνιέ χαρακτήρισε το Brexit χαμένη υπόθεση και για τις δύο πλευρές, σημειώνοντας ότι η ΕΕ έχασε ένα ισχυρό κράτος-μέλος. Υποστήριξε την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της συνεργασίας βάσει των σημερινών γεωπολιτικών συνθηκών, λαμβάνοντας υπόψη τον Τραμπ, τον Πούτιν και την Κίνα. Οι παλιές εντάσεις, ωστόσο, παραμένουν, με Βρετανούς αξιωματούχους να βλέπουν την ΕΕ ως γραφειοκρατική δομή και τις Βρυξέλλες να θυμούνται τις επιθέσεις του Φάρατζ.

Σύμφωνα με ανώτερο βουλευτή των Εργατικών, η κυβέρνηση επεξεργάζεται νομοθεσία για στενότερη σύνδεση, αλλά χρειάζεται απτά αποτελέσματα από τη σύνοδο κορυφής του Ιουλίου. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, χρειάζονται συγκεκριμένες επιτυχίες για να παρουσιαστούν στους πολίτες και να αποκτηθεί η δυναμική για το επόμενο βήμα.