ΕΕ: «Όχι άλλος Όρμπαν» – 15 χρόνια επιτήρηση για τα νέα κράτη-μέλη

Νέο, αυστηρότερο πλαίσιο για την επόμενη μεγάλη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προωθεί η Κομισιόν, επιχειρώντας να αποτρέψει το ενδεχόμενο ένα νέο κράτος-μέλος να ακολουθήσει, μετά την ένταξή του, πορεία σύγκρουσης με τις θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης και να μπλοκάρει κρίσιμες ευρωπαϊκές αποφάσεις.

Η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος περιέγραψε χωρίς περιστροφές τη φιλοσοφία των προτάσεων με τη φράση «όχι άλλος Βίκτορ Όρμπαν», αναφερόμενη στις πολυετείς συγκρούσεις των Βρυξελλών με την προηγούμενη ουγγρική κυβέρνηση για ζητήματα κράτους δικαίου, δημοκρατικών θεσμών και χρήσης του δικαιώματος βέτο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει οι μελλοντικές συνθήκες προσχώρησης να περιλαμβάνουν ισχυρότερες και ταχύτερες δικλίδες ασφαλείας, ώστε να υπάρχει δυνατότητα αντίδρασης σε περίπτωση σοβαρής οπισθοδρόμησης ενός νέου μέλους μετά την ένταξή του. Τα διαθέσιμα μέτρα θα μπορούσαν, στις σοβαρότερες περιπτώσεις, να φτάνουν μέχρι τον περιορισμό δικαιωμάτων ψήφου ή την αναστολή ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

Δεκαπέντε χρόνια υπό ειδικό καθεστώς προστασίας

Σύμφωνα με το σχέδιο που παρουσίασε η Κομισιόν, οι ενισχυμένες δικλίδες θα μπορούν να παραμένουν ενεργές για έως και 15 χρόνια μετά την ένταξη ενός νέου κράτους. Στόχος είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση να διαθέτει αποτελεσματικότερα εργαλεία απέναντι σε σοβαρές παραβιάσεις των αξιών του άρθρου 2 της Συνθήκης της ΕΕ ή της αρχής της ειλικρινούς συνεργασίας.

Το υφιστάμενο άρθρο 7 επιτρέπει θεωρητικά ακόμη και την αναστολή δικαιωμάτων ψήφου κράτους-μέλους που παραβιάζει σοβαρά και επίμονα τις ευρωπαϊκές αξίες. Στην πράξη, όμως, η διαδικασία έχει αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολη, καθώς απαιτεί πολύ υψηλές πολιτικές πλειοψηφίες και μπορεί να μπλοκαριστεί από συμμαχίες μεταξύ κρατών.

Αυτό ακριβώς επιχειρούν να αντιμετωπίσουν οι νέες προτάσεις. Για τα κράτη που θα ενταχθούν στο μέλλον, η Κομισιόν θέλει να υπάρχει μηχανισμός ταχύτερος και πιο λειτουργικός, με χαμηλότερο πολιτικό εμπόδιο για την ενεργοποίηση συγκεκριμένων κυρώσεων.

Η Μάρτα Κος ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι οι ειδικοί αυτοί περιορισμοί δεν μπορούν να είναι μόνιμοι. Μια απεριόριστη επιτήρηση των νέων μελών θα δημιουργούσε, όπως αναγνωρίζει η ίδια η Επιτροπή, μια Ευρωπαϊκή Ένωση με κράτη «πρώτης» και «δεύτερης κατηγορίας».

Στις προτάσεις περιλαμβάνεται επίσης η δυνατότητα να δεσμεύονται για περιορισμένο χρονικό διάστημα τα νέα κράτη-μέλη ότι δεν θα εμποδίζουν ευρωπαϊκές αποφάσεις που αφορούν μελλοντικές διευρύνσεις ή διμερείς διαφορές. Το μέτρο αποσκοπεί στην αποτροπή της μεταφοράς περιφερειακών αντιπαραθέσεων στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών θεσμών.

Ουκρανία, Μολδαβία και Βαλκάνια αλλάζουν τον χάρτη της Ευρώπης

Η συζήτηση γίνεται σε μια περίοδο κατά την οποία η διεύρυνση έχει επιστρέψει στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας. Μαυροβούνιο, Αλβανία, Μολδαβία και Ουκρανία βρίσκονται μεταξύ των χωρών που έχουν προχωρήσει περισσότερο στην ενταξιακή διαδικασία, ενώ οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζουν πλέον την επέκταση προς ανατολάς ως γεωπολιτική αναγκαιότητα.

Η ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 άλλαξε δραστικά τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες. Η Ουκρανία υπέβαλε αίτημα ένταξης λίγες ημέρες μετά την εισβολή και ακολούθησε η Μολδαβία, ενώ νέα ώθηση δόθηκε παράλληλα στις υποψηφιότητες των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων.

Η Κομισιόν θεωρεί ότι το διακύβευμα υπερβαίνει πλέον την κλασική πολιτική διεύρυνσης. Η Μάρτα Κος χαρακτήρισε την ένταξη των γειτονικών χωρών «στρατηγικό συμφέρον» της ΕΕ, υποστηρίζοντας ότι εάν οι Βρυξέλλες δεν καταφέρουν να ενσωματώσουν τη γειτονιά τους, άλλες δυνάμεις θα επιχειρήσουν να την αξιοποιήσουν προς όφελός τους.

Η Ρωσία και η Κίνα βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της ανησυχίας. Οι Βρυξέλλες κατηγορούν τη Μόσχα ότι διαθέτει σημαντικούς πόρους προκειμένου να επηρεάσει πολιτικές και εκλογικές εξελίξεις σε υποψήφιες χώρες, ενώ θεωρούν ότι το Πεκίνο αξιοποιεί τις επενδύσεις και την οικονομική του ισχύ για να διευρύνει την παρουσία του στα Βαλκάνια και στην ανατολική Ευρώπη.

Την ίδια στιγμή, η ένταξη νέων χωρών εξακολουθεί να απαιτεί ομόφωνη συμφωνία των σημερινών 27 κρατών-μελών. Το γεγονός αυτό διατηρεί σημαντικά πολιτικά εμπόδια, καθώς σε αρκετές ευρωπαϊκές κοινωνίες καταγράφεται επιφυλακτικότητα απέναντι σε μια νέα μεγάλη διεύρυνση.

Η Επιτροπή επιδιώκει παράλληλα νέα πρόοδο στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Ουκρανίας και της Μολδαβίας. Στο επίκεντρο βρίσκονται θεματικές ενότητες που αφορούν την εσωτερική αγορά, την ανταγωνιστικότητα, την οικονομική και νομισματική πολιτική, τη φορολογία, την έρευνα και άλλους μεγάλους τομείς του κοινοτικού κεκτημένου.

Ιδιαίτερα δύσκολο παραμένει το ζήτημα της ουκρανικής γεωργίας. Η παραγωγική κλίμακα της Ουκρανίας είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη πολλών σημερινών κρατών-μελών, δημιουργώντας σοβαρά ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να ενσωματωθεί στην Κοινή Αγροτική Πολιτική χωρίς μεγάλες ανατροπές στις επιδοτήσεις και στην ευρωπαϊκή αγορά.

Η Μάρτα Κος απέφυγε επίσης να προκαταλάβει το κατά πόσο ένα κράτος που εξακολουθεί να βρίσκεται σε πόλεμο ή διαθέτει παγωμένη εδαφική σύγκρουση μπορεί να γίνει πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χαρακτηρίζοντας πρόωρη οποιαδήποτε οριστική απάντηση.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, αφορά τη λειτουργία της ίδιας της Ένωσης εάν τα σημερινά 27 μέλη γίνουν στο μέλλον 34 ή 35. Με το δικαίωμα βέτο να εξακολουθεί να ισχύει σε κρίσιμους τομείς, μια σημαντικά μεγαλύτερη Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να καταστεί ακόμη δυσκολότερη στη λήψη αποφάσεων.

Για τον λόγο αυτό επανέρχεται η συζήτηση για περιορισμό της ομοφωνίας σε τομείς όπως η εξωτερική πολιτική, οι κυρώσεις ή η φορολογία. Στο τραπέζι βρίσκεται επίσης η μελλοντική σύνθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και το κατά πόσο θα είναι λειτουργικό κάθε κράτος να εξακολουθήσει να διαθέτει μόνιμα έναν επίτροπο.

Πρόκειται για εξαιρετικά ευαίσθητα ζητήματα. Αντίστοιχες προσπάθειες στο παρελθόν είχαν προκαλέσει σοβαρές αντιδράσεις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Ιρλανδία και το δημοψήφισμα του 2008 για τη Συνθήκη της Λισαβόνας. Τελικά οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεσμεύθηκαν ότι κάθε κράτος θα συνεχίσει να διαθέτει δικό του επίτροπο.

Οι προτάσεις της Κομισιόν δεν αποτελούν ακόμη τελική απόφαση και θα χρειαστούν πολιτική συμφωνία των κρατών-μελών. Δείχνουν, όμως, καθαρά το μέγεθος του προβλήματος που επιχειρούν να λύσουν οι Βρυξέλλες: πώς θα ανοίξει η Ευρωπαϊκή Ένωση την πόρτα σε νέα μέλη χωρίς ταυτόχρονα να εισαγάγει στο εσωτερικό της νέα βέτο, θεσμικές συγκρούσεις και κυβερνήσεις που θα μπορούν να παραλύσουν τη λειτουργία της.