Ευρώπη: Πάνω από 600 φραγμοί αφαιρέθηκαν το 2025 – Η Ελλάδα ακόμη στην προετοιμασία

Περισσότερα από 600 τεχνητά εμπόδια απομακρύνθηκαν από ευρωπαϊκούς ποταμούς το 2025, επιτρέποντας την επανασύνδεση περίπου 3.740 χιλιομέτρων υδάτινων διαδρομών. Το MedINA – Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο χαρακτηρίζει τη χρονιά ορόσημο για την αποκατάσταση της ελεύθερης ροής, επισημαίνοντας ότι οι συνολικές αφαιρέσεις φραγμών στην Ευρώπη έχουν πλέον ξεπεράσει τις 9.680.

Με αφορμή τη δεύτερη διοργάνωση της Ημέρας Απομάκρυνσης Φραγμών από Ποταμούς, το Ινστιτούτο στρέφει την προσοχή στην κατάσταση των ελληνικών ποταμών και στην ανάγκη αποκατάστασης της φυσικής τους συνέχειας. Παρουσιάζει παράλληλα τις δράσεις που αναπτύσσει τα τελευταία χρόνια για να καταστεί εφικτή η απομάκρυνση παρωχημένων κατασκευών και στη χώρα μας.

Κατά το MedINA, η Ελλάδα δεν έχει πραγματοποιήσει μέχρι σήμερα καμία καθαίρεση φραγμού στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας. Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα και η τεχνική προετοιμασία έχουν προχωρήσει, φέρνοντας πιο κοντά τη μετάβαση από την καταγραφή των εμποδίων στην απομάκρυνσή τους.

Ο κατακερματισμός των ποταμών και το κενό καταγραφής στην Ελλάδα

Οι επιπτώσεις ενός τεχνητού εμποδίου εκτείνονται σε ολόκληρη τη λειτουργία του ποτάμιου οικοσυστήματος. Η διακοπή της φυσικής συνέχειας περιορίζει τη μετακίνηση ψαριών και άλλων υδρόβιων οργανισμών, απομονώνει ενδιαιτήματα και μεταβάλλει τη μεταφορά ιζημάτων. Επηρεάζει επίσης τη θερμοκρασία και την ποιότητα του νερού.

Το MedINA επισημαίνει ότι η υποβάθμιση των ποταμών, σε συνδυασμό με την κλιματική κρίση, επιβαρύνει και τις ανθρώπινες κοινότητες. Η μειωμένη διαθεσιμότητα νερού, τα εντονότερα πλημμυρικά φαινόμενα και η ανάγκη ενίσχυσης της τοπικής ανθεκτικότητας καθιστούν την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων ζήτημα ευρύτερης σημασίας.

Στην Ευρώπη έχουν καταγραφεί περισσότερα από 1,2 εκατομμύρια τεχνητά εμπόδια. Εκτιμάται ότι πάνω από 200.000 χιλιόμετρα ποταμών έχουν επηρεαστεί από τη συγκράτηση του νερού και την τροποποίηση της φυσικής ροής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το μέγεθος των κατασκευών: το 68% των καταγεγραμμένων εμποδίων έχει ύψος κάτω από δύο μέτρα. Πρόκειται για μικρούς φραγμούς που συχνά δεν προσελκύουν προσοχή, παρότι μπορούν να προκαλέσουν σημαντική διακοπή της συνδεσιμότητας ενός ποταμού.

Η διεθνής εικόνα αποτυπώνει την έκταση του προβλήματος. Από τους ποταμούς με μήκος μεγαλύτερο των 1.000 χιλιομέτρων, μόλις το 37% διατηρεί ελεύθερη ροή σε όλη τη διαδρομή του και μόνο το 23% καταλήγει ανεμπόδιστα στη θάλασσα, όπως αναφέρει το Ινστιτούτο.

Η οικολογική αξία των εσωτερικών υδάτων είναι ιδιαίτερα μεγάλη: καλύπτουν λιγότερο από το 1% της επιφάνειας του πλανήτη, αλλά φιλοξενούν περίπου το 10% των καταγεγραμμένων ζωικών ειδών.

Στην Ελλάδα, η πραγματική έκταση των παρεμβάσεων παραμένει ανεπαρκώς αποτυπωμένη. Το MedINA παραπέμπει σε επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature το 2020 και εκτιμά την ύπαρξη περίπου 22.500 τεχνητών εμποδίων στη χώρα.

Η μέχρι σήμερα καταγραφή περιλαμβάνει περίπου 1.000 φράγματα και μικρότερες κατασκευές. Η μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην εκτίμηση και στα καταγεγραμμένα στοιχεία αναδεικνύει το έλλειμμα γνώσης για την κατάσταση των ελληνικών ποταμών και την κλίμακα της ανθρώπινης παρέμβασης.

Οι μελέτες σε Σαραντάπορο και Βαθύρεμα και τα θεσμικά εμπόδια

Οι πρωτοβουλίες του MedINA συνδυάζουν τη χαρτογράφηση με την επιστημονική τεκμηρίωση, την προετοιμασία έργων και την προώθηση των αναγκαίων θεσμικών αλλαγών. Στόχος είναι να διαμορφωθούν οι προϋποθέσεις για ασφαλείς παρεμβάσεις αποκατάστασης της ελεύθερης ροής.

Στον Σαραντάπορο, το έργο MapStream επέτρεψε την πρώτη συστηματική αποτύπωση τεχνητών εμποδίων σε ολόκληρο το υδρογραφικό δίκτυο του ποταμού. Χαρτογραφήθηκαν περισσότερες από 200 κατασκευές, συγκροτώντας τη βάση δεδομένων που απαιτείται για τον σχεδιασμό των επόμενων ενεργειών.

Η προσπάθεια συνεχίζεται μέσω του έργου START – Sarantaporos: Towards ARTificial barrier removal. Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο εκπονεί ολοκληρωμένη υδρολογική και υδραυλική μελέτη, σε συνεργασία με το MedINA και με χρηματοδότηση του ΟΦΥΠΕΚΑ.

Η μελέτη αποσκοπεί στη δημιουργία του επιστημονικού υποβάθρου για την απομάκρυνση τεχνητών εμποδίων, με στόχο την αποκατάσταση της φυσικής ροής και της συνδεσιμότητας του Σαραντάπορου.

Αντίστοιχη προετοιμασία πραγματοποιείται στο Βαθύρεμα, παραπόταμο του Ευρώτα, μέσω του έργου ReFlow. Το MedINA και εξειδικευμένοι επιστήμονες εξετάζουν τη δυνατότητα απομάκρυνσης ενός παρωχημένου φράγματος που παραμένει ανενεργό. Στην περιοχή έχουν εντοπιστεί σημαντικά απειλούμενα είδη, γεγονός που ενισχύει το ενδιαφέρον για την οικολογική αποκατάσταση.

Κατά το Ινστιτούτο, οι μελέτες που έχουν ολοκληρωθεί δείχνουν ότι η καθαίρεση μπορεί να πραγματοποιηθεί με ασφάλεια, χωρίς να δημιουργηθεί πλημμυρικός κίνδυνος μετά την απομάκρυνση. Η επιστημονική τεκμηρίωση, ωστόσο, χρειάζεται να συνοδευτεί από σαφείς διαδικασίες υλοποίησης.

Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης προβλέπει την επαναφορά τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών σε συνθήκες ελεύθερης ροής έως το 2030. Στην Ελλάδα, το MedINA εντοπίζει θεσμικά κενά που δυσκολεύουν την προώθηση αντίστοιχων έργων.

Όπως επισημαίνει, απουσιάζουν σαφείς προβλέψεις για τη διαδικασία απομάκρυνσης, τον φορέα σχεδιασμού και εκτέλεσης, την κατανομή αρμοδιοτήτων και το πλαίσιο περιβαλλοντικής αδειοδότησης. Το κενό αυτό αφήνει χωρίς ξεκάθαρη διαδρομή εφαρμογής μια επιστημονικά προετοιμασμένη παρέμβαση.

Για το MedINA, προτεραιότητα είναι πλέον η μετατροπή της διαθέσιμης γνώσης σε συγκεκριμένα έργα. Η πρώτη απομάκρυνση παρωχημένου εμποδίου μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για ευρύτερη αποκατάσταση, επανασυνδέοντας τμήματα ποταμών και ενισχύοντας τη λειτουργία των οικοσυστημάτων τους.