Νέο Σύμφωνο: Έλεγχοι, άσυλο και επιστροφές

Σε εφαρμογή τίθεται από σήμερα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο αλλάζει το ευρωπαϊκό πλαίσιο διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών, των αιτημάτων διεθνούς προστασίας, των συνοριακών ελέγχων και των επιστροφών.

Πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες θεσμικές αλλαγές στην ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική των τελευταίων ετών, καθώς εισάγει κοινές διαδικασίες για τα κράτη-μέλη, ενισχύει τον έλεγχο στα εξωτερικά σύνορα και επιχειρεί να συνδυάσει την ευθύνη κάθε χώρας με έναν νέο μηχανισμό ευρωπαϊκής αλληλεγγύης.

Στην Ελλάδα, το νομοθετικό πλαίσιο για την ενσωμάτωση των προβλέψεων του Συμφώνου εγκρίθηκε από την Ολομέλεια της Βουλής στις 9 Ιουνίου, σηματοδοτώντας την προσαρμογή της χώρας στις νέες ευρωπαϊκές διαδικασίες για το άσυλο, την ταυτοποίηση, τις συνοριακές διαδικασίες και τις επιστροφές όσων δεν δικαιούνται διεθνή προστασία.

Οι βασικές αλλαγές στα σύνορα και στο άσυλο

Το νέο πλαίσιο στηρίζεται στην εφαρμογή υποχρεωτικών διαδικασιών προελέγχου, γνωστών ως screening, στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στόχος είναι η ταχύτερη ταυτοποίηση όσων εισέρχονται στο ευρωπαϊκό έδαφος και η άμεση καταγραφή τους μέσω του αναβαθμισμένου συστήματος Eurodac.

Παράλληλα, προβλέπεται επιτάχυνση της εξέτασης των αιτημάτων ασύλου, με αυστηρότερα χρονοδιαγράμματα και ειδικές συνοριακές διαδικασίες. Το νέο μοντέλο επιχειρεί να περιορίσει τις καθυστερήσεις που για χρόνια επιβάρυναν τα εθνικά συστήματα ασύλου και δημιουργούσαν συνθήκες διοικητικής ασάφειας.

Κεντρικό στοιχείο του Συμφώνου είναι και η ενίσχυση των επιστροφών για όσους δεν πληρούν τις προϋποθέσεις διεθνούς προστασίας. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη συζήτηση προκαλεί η προώθηση των λεγόμενων return hubs, δηλαδή κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης για πρόσωπα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί τελεσίδικα.

Η Ελλάδα συμμετέχει σε κοινή πρωτοβουλία με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία για την προώθηση αυτού του σχεδίου, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες για την υπογραφή των πρώτων σχετικών συμφωνιών.

Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και εκκρεμότητες

Το Σύμφωνο, που υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2024, περιλαμβάνει δέκα αλληλένδετες νομοθετικές πράξεις και εισάγει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα με ισχυρότερη προστασία των εξωτερικών συνόρων, νέους κανόνες ασύλου και μηχανισμούς κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών.

Σημαντικό εργαλείο του νέου συστήματος αποτελεί η ετήσια «δεξαμενή αλληλεγγύης», μέσω της οποίας τα κράτη-μέλη θα καλούνται να συνεισφέρουν είτε με μετεγκαταστάσεις αιτούντων άσυλο είτε με οικονομική και επιχειρησιακή στήριξη.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει ότι έχει σημειωθεί πρόοδος στην προσαρμογή των κρατών-μελών, στην προετοιμασία των υποδομών και στη δημιουργία μηχανισμών παρακολούθησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ωστόσο, παραμένουν κρίσιμες εκκρεμότητες, κυρίως ως προς την πλήρη λειτουργία του Eurodac, την επιχειρησιακή ετοιμότητα στα σύνορα και την εφαρμογή των νέων κανόνων μεταφορών και επιστροφών.

Για την υποστήριξη της μετάβασης στο νέο καθεστώς, η Κομισιόν συνεργάζεται με τους αρμόδιους ευρωπαϊκούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων η EUAA, η Frontex, η eu-LISA, η Europol και ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. Παράλληλα, έχει διαθέσει χρηματοδότηση ύψους 3 δισ. ευρώ για την εφαρμογή του Συμφώνου και τη στήριξη της προσωρινής προστασίας των εκτοπισμένων από την Ουκρανία.

Η σημερινή έναρξη εφαρμογής δεν σημαίνει ότι η διαδικασία έχει ολοκληρωθεί. Αντιθέτως, ανοίγει μια νέα φάση κατά την οποία τα κράτη-μέλη θα κριθούν στην πράξη για την ικανότητά τους να εφαρμόσουν ένα απαιτητικό σύστημα, το οποίο υπόσχεται περισσότερη τάξη, ταχύτερες διαδικασίες και δικαιότερη κατανομή ευθυνών.

Για την Ελλάδα, που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των εξωτερικών συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το νέο Σύμφωνο αποτελεί κρίσιμη δοκιμασία. Η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από το αν οι νέοι κανόνες θα εφαρμοστούν με αποτελεσματικότητα, σεβασμό στα θεμελιώδη δικαιώματα και πραγματική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη.