Ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη: Ουκρανία και Ρωσία σταματούν τις προμήθειες φυσικού αερίου

Η Ουκρανία προχώρησε σε μια ιστορική απόφαση, διακόπτοντας τη ροή ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη, εν μέσω του χειμώνα. Παρά την υποστήριξη και τα δισεκατομμύρια ευρώ που της έχει προσφέρει η ΕΕ, η Ουκρανία, υπό την ηγεσία του Προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι, αποφάσισε να τερματίσει τις ροές αερίου από τη Ρωσία, προκαλώντας σοβαρές επιπτώσεις στην ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης.

Ο Ουκρανός υπουργός Ενέργειας, Valeriiovych Galushchenko, ανέφερε ότι «σταματήσαμε τη διαμετακόμιση του ρωσικού φυσικού αερίου, πρόκειται για ιστορικό γεγονός». Η συμφωνία που επιτρέπει τη μεταφορά ρωσικού αερίου μέσω της Ουκρανίας στην κεντρική Ευρώπη έληξε στο τέλος του 2024, και παρά τις διαπραγματεύσεις, ο Ζελένσκι αρνήθηκε να ανανεώσει οποιαδήποτε συμφωνία που θα ωφελούσε οικονομικά τη Ρωσία. Η ρωσική εταιρεία Gazprom επιβεβαίωσε ότι από τις 1 Ιανουαρίου 2025 δεν διαθέτει πλέον την τεχνική και νομική δυνατότητα να παρέχει αέριο για διαμετακόμιση μέσω της Ουκρανίας.

Η πρώτη χώρα που πλήττεται είναι η Μολδαβία, η οποία αναγκάστηκε να στραφεί στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας από τη Ρουμανία λόγω της διακοπής της παροχής φυσικού αερίου από τη Ρωσία. Η κρατική εταιρεία Energocom ανακοίνωσε ότι η Ρουμανία θα καλύψει έως και το 62% των ενεργειακών αναγκών της Μολδαβίας, ενώ η χώρα θα προμηθεύεται επιπλέον ηλεκτρική ενέργεια από την Ουκρανία κατά τη διάρκεια της νύχτας. Εξαιτίας της διακοπής της ενέργειας, στη Μολδαβία άρχισαν διακοπές ρεύματος και η κεντρική θέρμανση έπαψε να λειτουργεί.

Ανησυχία προκαλεί επίσης ο αντίκτυπος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τον Σλοβάκο πρωθυπουργό Ρόμπερτ Φίτσο να προειδοποιεί ότι η διακοπή της ροής φυσικού αερίου μέσω της Ουκρανίας θα έχει σοβαρές συνέπειες για την ΕΕ, ενώ η Ρωσία δεν θα επηρεαστεί σημαντικά. Εκτιμάται ότι οι απώλειες για την ΕΕ μπορεί να φτάσουν τα 60-70 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, ενώ οι οικονομικές ζημιές για τη Ρωσία θα περιοριστούν σε μόλις 2 δισεκατομμύρια ευρώ. Ειδικότερα, η Σλοβακία αναμένεται να υποστεί απώλειες ύψους 400 εκατομμυρίων ευρώ ετησίως.

Η Κομισιόν προσπάθησε να υποβαθμίσει τις επιπτώσεις της διακοπής, επισημαίνοντας την ευελιξία της ευρωπαϊκής υποδομής φυσικού αερίου και τη δυνατότητα προμήθειας αερίου μη ρωσικής προέλευσης μέσω εναλλακτικών διαδρομών. Ωστόσο, παρά τις εναλλακτικές λύσεις, το αυξημένο κόστος ενέργειας αναμένεται να επιβαρύνει τα νοικοκυριά και τις βιομηχανίες στην ΕΕ.

Η κατάσταση είναι ακόμη πιο κρίσιμη για την Υπερδνειστερία, μια αποσχισθείσα περιοχή της Μολδαβίας που εξαρτάται από τη ρωσική παροχή αερίου μέσω Ουκρανίας. Από την 1η Ιανουαρίου, οι κάτοικοι της Υπερδνειστερίας αντιμετωπίζουν διακοπές στη θέρμανση και το ζεστό νερό, ενώ η τοπική ενεργειακή εταιρεία κάλεσε τους πολίτες να προετοιμαστούν για τις δύσκολες συνθήκες.

Με την εξέλιξη αυτή, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη ενεργειακή κρίση των τελευταίων δεκαετιών, με αβεβαιότητες γύρω από την προμήθεια φυσικού αερίου και τον αντίκτυπο στις τιμές ενέργειας, ενώ οι διεθνείς δυνάμεις προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την κατάσταση, με τις ΗΠΑ να προσπαθούν να εξασφαλίσουν μεγαλύτερο μερίδιο στην αγορά LNG.

Σκοπός του καθεστώτος του Κιέβου είναι να περικόψει τα ρωσικά έσοδα από τις εξαγωγές του φυσικού αερίου με αποτέλεσμα να κινδυνεύσει να τινάξει στον αέρα τις ενεργειακές προμήθειες της Γηραιάς Ηπείρου ενώ παράλληλα, όπως απαίτησε ο εν αναμονή πρόεδρος Donald Trump, οι ΗΠΑ θα γίνουν ο βασικός εξαγωγέας για το ακριβό LNG (καθώς θα διακινείται με πλοία) και ο μεγαλύτερος παίκτης στην αγορά φυσικού αερίου, όπως ανέφερε το Bloomberg.

Με τη άρση της διέλευσης ρωσικού φυσικού αερίου στην Ουκρανία, τίποτε δεν αποκλείει το γεγονός η Ρωσία να επιτεθεί και να διαλύσει το σύστημα μεταφοράς φυσικού αερίου, σύμφωνα με το Bloomberg και ρωσικά ΜΜΕ.

Προειδοποιεί ότι «όταν αποφασίζει (στη στάση της διέλευσης), ο Ουκρανός ηγέτης πρέπει να λάβει υπόψη την ανάγκη προστασίας των 38,6 χιλιάδων χιλιομέτρων του συστήματος αγωγών φυσικού αερίου της χώρας.

Αυτό το δίκτυο, ένα από τα μεγαλύτερα στον κόσμο, δεν έχει δεχθεί επιθέσεις τα τελευταία τρία χρόνια (από την έναρξη της ρωσικής στρατιωτικής επιχείρησης στην Ουκρανία), καθώς το ρωσικό φυσικό αέριο είχε ομαλή μέσα από αυτό.

Να σημειωθεί ότι αυτό διασφάλιζε στα ευρωπαϊκά κράτη που είχαν συμβόλαια με τη Ρωσία να τηρηθούν εν ισχύι οι συμφωνίες και να μην υπάρξει ο κίνδυνος σημαντικής διαταραχής στην προσφορά. Εάν αυτό σταματήσει, το σύστημα διέλευσης θα μπορούσε να γίνει στόχος, όπως συνέβη με τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου και το σύστημα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτος ο κίνδυνος αυξάνεται γεωμετρικά με οποιαδήποτε απόφαση να σταματήσει η διέλευση μέσω του συστήματος των αγωγών στην Ουκρανία.

To δημοσίευμα του Bloomberg προσθέτει ότι αυτό θα δυσχεράνει απίστευτα επίσης τη θέρμανση των σπιτιών σε όλη την Ουκρανία τον χειμώνα.

«Το ζήτημα των κινδύνων για την ουκρανική υποδομή μεταφοράς φυσικού αερίου αντικατοπτρίζεται στις διπλωματικές συζητήσεις που διεξάγονται. Αυτό μπορεί να είναι σανίδα σωτηρίας για τον Zelensky εάν αποφασίσει να επιτρέψει τη συνέχιση της διέλευσης», δήλωσε ο Christian Egenhofer, ανώτερος ερευνητής στο αναλυτικό κέντρο CEPS στις Βρυξέλλες.

Αυτή τη στιγμή, η επιλογή της μεταφοράς φυσικού αερίου από άλλες πηγές (δηλαδή τυπικά όχι ρωσική) «δεν είναι εντελώς αποκλεισμένη», σύμφωνα με άτομα που εμπλέκονται στις διαπραγματεύσεις οι οποίοι συνεχίζονται.

Η απουσία μιας διακυβερνητικής συμφωνίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας δημιουργεί σημαντικές επιπλοκές, αλλά δεν αποκλείει την πιθανότητα εμπορικών συμφωνιών μέσω ευρωπαϊκών εταιρειών. Αυτή η κατάσταση φαίνεται να έχει προκαλέσει ενδιαφέρον στους παραγωγούς ενέργειας από χώρες όπως η Σλοβακία, η Ουγγαρία, η Ιταλία και η Αυστρία, οι οποίοι έχουν ήδη απομακρυνθεί από τον Ουκρανό πρόεδρο Volodymyr Zelensky, επιδιώκοντας την επανέναρξη των ροών φυσικού αερίου. Η ποσότητα που επηρεάζεται ανέρχεται σε 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα αερίου ετησίως.

Ένα από τα μοντέλα που προτάθηκε από τον Ούγγρο πρωθυπουργό, Viktor Orban, είναι η αγορά φυσικού αερίου από εταιρείες στα σύνορα Ουκρανίας-Ρωσίας. Στο πλαίσιο αυτής της πρότασης, οι ευρωπαϊκές εταιρείες θα μπορούσαν να εξάγουν φυσικό αέριο μέσω του ουκρανικού εδάφους, εκμεταλλευόμενες τις ποσότητες που ήδη έχουν αγοραστεί από τρίτες χώρες. Ωστόσο, αυτή η πρόταση δεν φαίνεται να βρίσκει ευρεία αποδοχή στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία θεωρεί ότι η αλλαγή των διαδρομών διαμετακόμισης φυσικού αερίου θα μπορούσε να υπονομεύσει τη θέση της ΕΕ σχετικά με τη συνεργασία της με τη Ρωσία υπό την ηγεσία του Πούτιν. Παράλληλα, οι εισαγωγές ρωσικού LNG στην Ευρώπη έφτασαν σε επίπεδα ρεκόρ το 2023, αγγίζοντας τους 16,5 εκατομμύρια τόνους.

Στο πλαίσιο αυτών των εξελίξεων, η Ουκρανία πραγματοποίησε το πρώτο της φορτίο υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ολοκληρώνοντας ένα κομβικό βήμα στην προσπάθειά της να αποδεσμευτεί από τις ενεργειακές εξαρτήσεις από τη Ρωσία. Η αποστολή LNG, περίπου 45.000 τόνοι, έφτασε στην Ουκρανία μέσω ελληνικού τερματικού σταθμού στη Μεσόγειο, στις 27 Δεκεμβρίου 2024. Πρόκειται για την πρώτη άμεση αγορά LNG από την Ουκρανία που προέρχεται από τις ΗΠΑ, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιπροσωπεύουν το 40% των LNG εισαγωγών στην Ευρώπη. Αυτή η εξέλιξη ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια της Ουκρανίας και συμβάλλει στην ευρωπαϊκή ενεργειακή διαφοροποίηση, μειώνοντας την επιρροή της Ρωσίας στο ενεργειακό σύστημα της περιοχής.