Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων αποτελεί πλέον μία από τις κεντρικές προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μαζί με την περαιτέρω εμβάθυνση της εσωτερικής αγοράς. Στη σημασία της αναφέρεται σταθερά ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, καθώς η Ευρώπη αναζητά τρόπους να κινητοποιήσει ιδιωτικά κεφάλαια και να χρηματοδοτήσει την ανάπτυξή της σε ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Η προσπάθεια για ενοποίηση των ευρωπαϊκών κεφαλαιαγορών, που βρίσκεται στον πυρήνα της SIU, δεν είναι νέα. Ξεκίνησε ουσιαστικά τον Μάιο του 2015, όταν το Ecofin έθεσε τις πρώτες βάσεις για την Ένωση Κεφαλαιαγορών. Τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, το Συμβούλιο χαιρέτισε το αρχικό σχέδιο και την πρώτη δέσμη μέτρων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Πέντε χρόνια αργότερα, τον Ιούλιο του 2020, η Επιτροπή Υψηλού Επιπέδου υπό τον Τόμας Βίζερ παρουσίασε νέο σχέδιο δράσης για την άρση των βασικών εμποδίων στις διασυνοριακές χρηματοοικονομικές επενδύσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, η Σύνοδος Κορυφής ζήτησε ταχύτερη πρόοδο, με έμφαση στα μέτρα που θα μπορούσαν να κινητοποιήσουν ιδιωτικά κεφάλαια.
Περιορισμένη πρόοδος παρά τα διαδοχικά σχέδια
Έντεκα χρόνια μετά το πρώτο σχέδιο και έξι χρόνια μετά την έκθεση Βίζερ, η πρόοδος παραμένει περιορισμένη. Οι αποφάσεις που έχουν ληφθεί αφορούν κυρίως ενιαίους κανόνες για ενημερωτικά δελτία εταιρειών που εκδίδουν μετοχές ή ομόλογα, ρυθμίσεις για τα επιχειρηματικά κεφάλαια, τα γραφεία συμψηφισμού, την πρόσβαση σε συνταξιοδοτικά προϊόντα και τη μείωση διοικητικών εμποδίων για την εισαγωγή επιχειρήσεων στα χρηματιστήρια.
Η υλοποίηση, ωστόσο, κινήθηκε με τους γνωστούς αργούς ρυθμούς της ευρωπαϊκής γραφειοκρατίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εξαγγελία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τον Απρίλιο του 2021, για τη δημιουργία πλατφόρμας με στοιχεία για όλες τις ευρωπαϊκές εταιρείες. Η πλατφόρμα αυτή θα επέτρεπε στους επενδυτές να συγκρίνουν γρήγορα και αξιόπιστα τα δεδομένα πριν λάβουν αποφάσεις.
Χρειάστηκαν δύο χρόνια για να υπάρξει προσωρινή συμφωνία στο Ecofin του Μαΐου 2023 για το Ευρωπαϊκό Ενιαίο Σημείο Πρόσβασης, ενώ η πλήρης λειτουργία του μετατίθεται για το καλοκαίρι του 2027. Το παράδειγμα δείχνει τη μεγάλη απόσταση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές εξαγγελίες και στην πραγματική θεσμική εφαρμογή.
Οι αποταμιεύσεις των Ευρωπαίων χρηματοδοτούν τις ΗΠΑ
Ο στρατηγικός στόχος της SIU είναι σαφής: οι υψηλές αποταμιεύσεις των Ευρωπαίων πολιτών να κατευθύνονται περισσότερο στη χρηματοδότηση ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, αντί να παραμένουν παρκαρισμένες σε τραπεζικές καταθέσεις ή να διοχετεύονται σε αγορές εκτός Ευρώπης.
Σήμερα η απόσταση από αυτόν τον στόχο είναι μεγάλη. Πρόσφατη μελέτη της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας δείχνει ότι το 34% των μετοχών που κατέχουν τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά, άμεσα ή μέσω επενδυτικών ταμείων, είναι τοποθετημένο σε αμερικανικές μετοχές. Το ποσοστό αυτό είναι σχεδόν ισοδύναμο με τις επενδύσεις τους σε εγχώριες μετοχές, που φτάνουν το 35%.
Η επιλογή αυτή εξηγείται από την ελκυστικότητα των αμερικανικών μετοχών, οι οποίες προσφέρουν κατά κανόνα υψηλότερες αποδόσεις. Οι αποδόσεις αυτές συνδέονται με το τεράστιο μέγεθος και τη βαθιά ρευστότητα των ενιαίων αμερικανικών αγορών. Αντίθετα, οι ευρωπαϊκές κεφαλαιαγορές παραμένουν κατακερματισμένες, παρά την ενίσχυση σχημάτων όπως το Euronext.
Η ίδια μελέτη της ΕΚΤ καταγράφει και τον συντηρητικό χαρακτήρα των Ευρωπαίων αποταμιευτών. Περίπου το ένα τρίτο της χρηματοπιστωτικής περιουσίας τους βρίσκεται σε μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις, παρά τα χαμηλά επιτόκια. Οι επενδύσεις τους σε αξιόγραφα αντιστοιχούν περίπου στο μισό των καταθέσεων.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες η αναλογία είναι αντίστροφη. Αν ίσχυε αντίστοιχο μοντέλο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκτιμάται ότι θα υπήρχαν επιπλέον 8 τρισ. ευρώ επενδυμένα σε αξιόγραφα, με προφανείς επιπτώσεις στη χρηματοδότηση επιχειρήσεων, στην καινοτομία και στην ανάπτυξη.
Φορολογικά κίνητρα, χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός και ενιαία εποπτεία
Για να ενισχυθεί η στροφή των Ευρωπαίων προς επενδυτικά προϊόντα, η Κομισιόν πρότεινε τον περασμένο Σεπτέμβριο τη δημιουργία αποταμιευτικών και επενδυτικών λογαριασμών, γνωστών ως SIA. Σε αυτούς θα μπορούν να τοποθετούνται ακόμη και μικρά ποσά, με την παροχή φορολογικών κινήτρων ώστε να γίνουν πιο ελκυστικοί για τα νοικοκυριά.
Παράλληλα, η Επιτροπή εισηγείται τη μεγαλύτερη αξιοποίηση επικουρικών συνταξιοδοτικών ταμείων, με περιορισμό των εμποδίων που δυσκολεύουν τις επενδύσεις τους σε μετοχές. Η λογική είναι να αυξηθεί η θεσμική συμμετοχή στις αγορές και να δημιουργηθούν βαθύτερες πηγές χρηματοδότησης για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Ένα ακόμη εμπόδιο είναι το χαμηλό επίπεδο χρηματοοικονομικών γνώσεων. Μόλις περίπου 18% των Ευρωπαίων δηλώνει ότι διαθέτει υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικής παιδείας. Γι’ αυτό οι Βρυξέλλες δίνουν έμφαση στην ανάγκη ενίσχυσης του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, αν και τέτοιες πρωτοβουλίες απαιτούν χρόνο για να αποδώσουν.
Το βασικότερο πρόβλημα παραμένει ο κατακερματισμός των ευρωπαϊκών αγορών. Η απουσία επαρκούς κλίμακας και ρευστότητας περιορίζει την προσέλκυση επενδύσεων και κρατά τις αποδόσεις σε χαμηλότερα επίπεδα σε σχέση με τις ΗΠΑ. Το πρόβλημα επιτείνεται από τον κατακερματισμό της εποπτείας, τις διαφορετικές φορολογικές μεταχειρίσεις και τις αποκλίσεις στις υποδομές των αγορών.
Η συζήτηση για ενιαία εποπτεία έχει ήδη ανοίξει στο Ecofin, με πρόταση που ενισχύει τις αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Αρχής Κινητών Αξιών και Αγορών. Η επιτυχία ή η αποτυχία αυτής της προσπάθειας θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό αν η SIU θα μείνει ακόμη μία ευρωπαϊκή εξαγγελία ή θα εξελιχθεί σε πραγματικό εργαλείο οικονομικής ισχύος.
