Η απειλή μιας νέας παγκόσμιας επισιτιστικής κρίσης δεν διαμορφώνεται πλέον ως ένα μακρινό ενδεχόμενο, αλλά ως μια αλυσίδα εξελίξεων που έχει ήδη αρχίσει να παράγει απτές συνέπειες στη γεωργική παραγωγή, στο κόστος τροφίμων και στην ασφάλεια του εφοδιασμού. Στην καρδιά αυτής της νέας αβεβαιότητας βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ, ένας από τους κρισιμότερους διαύλους του παγκόσμιου εμπορίου, από τον οποίο διέρχεται όχι μόνο τεράστιος όγκος πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου, αλλά και πρώτες ύλες απολύτως αναγκαίες για την παραγωγή λιπασμάτων και, κατ’ επέκταση, για την ίδια την αγροτική οικονομία.
Η παρατεταμένη πολεμική αστάθεια στη Μέση Ανατολή έχει ήδη αρχίσει να αναδιατάσσει τις αγορές ενέργειας και μεταφορών. Οι διαταραχές στη ναυσιπλοΐα, οι αυξημένοι κίνδυνοι στις εμπορικές θαλάσσιες διαδρομές και η αβεβαιότητα γύρω από την ομαλή διέλευση πλοίων από την περιοχή ανεβάζουν το κόστος ασφάλισης, μεταφοράς και προμήθειας, με αποτέλεσμα να διογκώνεται η πίεση σε ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στον ενεργειακό τομέα. Επεκτείνεται αμέσως στη γεωργία, επειδή το σύγχρονο αγροτικό μοντέλο εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη σταθερή πρόσβαση σε ενέργεια, σε καύσιμα, σε πρώτες ύλες και κυρίως σε λιπάσματα.
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους κόμβους του παγκόσμιου εμπορίου, αφού από εκεί διέρχεται πολύ μεγάλο μέρος των εξαγωγών αργού πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου από τις χώρες του Περσικού Κόλπου προς τις διεθνείς αγορές. Ταυτόχρονα, η ίδια περιοχή συνδέεται στενά και με την αγορά βασικών συστατικών για λιπάσματα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου βασικών λιπασμάτων –όπως αμμωνία, φωσφορικά και θείο– προέρχεται από την περιοχή, ενώ στο πεδίο της ουρίας, του ευρύτερα χρησιμοποιούμενου αζωτούχου λιπάσματος, σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου εμπορίου προέρχεται επίσης από τον Κόλπο. Αυτή η εξάρτηση μετατρέπει τη γεωπολιτική ανάφλεξη σε άμεση απειλή για την πρωτογενή παραγωγή.
Η επιδείνωση της κατάστασης αποτυπώθηκε με χαρακτηριστικό τρόπο όταν η QatarEnergy αναγκάστηκε να προχωρήσει σε προσωρινή αναστολή παραγωγής της μονάδας Qatar Fertiliser Company στην πόλη Ras Laffan, του μεγαλύτερου συγκροτήματος παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου και λιπασμάτων στον κόσμο. Η διακοπή αυτή είχε ως συνέπεια να χαθούν από την αγορά εκατοντάδες χιλιάδες τόνοι βασικών πρώτων υλών για τη γεωργία, γεγονός που λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής της ανασφάλειας στις διεθνείς αγορές. Από την έναρξη της σύγκρουσης, οι τιμές των λιπασμάτων έχουν αυξηθεί κατά 10% έως 30%, ενώ σε ορισμένες ευρωπαϊκές αγορές η αύξηση για τα αζωτούχα προϊόντα έφθασε ακόμη και το 45%. Παράλληλα, η τιμή της ουρίας στις διεθνείς αγορές σημείωσε άνοδο 48% και μέσα σε λίγους μήνες προσέγγισε περίπου τα 700 δολάρια, εξέλιξη που αποδίδεται τόσο στη μείωση της προσφοράς όσο και στη γενικευμένη άνοδο του ενεργειακού κόστους, αφού η παραγωγή λιπασμάτων εξαρτάται σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό από το φυσικό αέριο.
Η προειδοποίηση που διατυπώνει ο διευθύνων σύμβουλος της νορβηγικής Yara International, Σβεν Τόρε Χόλσετερ, είναι ιδιαιτέρως αποκαλυπτική για το μέγεθος του κινδύνου. Κατά την εκτίμησή του, μια παρατεταμένη κρίση με σοβαρές διαταραχές στα Στενά του Ορμούζ θα μπορούσε να πυροδοτήσει παγκόσμια κρίση τροφίμων. Η επισήμανση αυτή βασίζεται στο αυτονόητο αλλά συχνά παραγνωρισμένο γεγονός ότι τα λιπάσματα αποτελούν βασικό στοιχείο της σύγχρονης γεωργικής παραγωγής. Χωρίς την αναγκαία και έγκαιρη χρήση τους, οι καλλιέργειες χάνουν σε απόδοση, οι αποδόσεις ανά στρέμμα μειώνονται και το συνολικό αγροτικό προϊόν συρρικνώνεται.
Ήδη οι πιέσεις στο κόστος οδηγούν πολλούς αγρότες διεθνώς σε περιορισμό της χρήσης λιπασμάτων. Η επιλογή αυτή, αν και ενίοτε αναγκαία από οικονομική άποψη, έχει άμεσες επιπτώσεις στην παραγωγικότητα. Η έλλειψη λιπασμάτων μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε μείωση της παραγωγής έως και κατά 50% σε συγκεκριμένες καλλιέργειες. Και βεβαίως, το πλήγμα δεν εξαντλείται στο χωράφι. Το συνολικό κόστος παραγωγής τροφίμων επηρεάζεται από κάθε κρίκο της αλυσίδας: από τα αγροτικά μηχανήματα και τα καύσιμα έως τη μεταφορά, την αποθήκευση, την επεξεργασία και τη διανομή. Η άνοδος των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου αυξάνει το συνολικό κόστος της διατροφικής αλυσίδας και μεταφέρει τις πιέσεις τελικά στον καταναλωτή.
Ιδιαίτερα εκτεθειμένες σε αυτή τη νέα πραγματικότητα εμφανίζονται οι χώρες του Περσικού Κόλπου, όπως το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν και η Σαουδική Αραβία, οι οικονομίες των οποίων εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από θαλάσσιες εμπορικές διαδρομές που περνούν από τα Στενά του Ορμούζ. Αν οι ροές αυτές περιοριστούν ή εάν επιβληθούν νέοι περιορισμοί, οι χώρες θα αναγκαστούν να στραφούν σε εναλλακτικές οδούς ή σε ακριβότερες χερσαίες μεταφορές, κάτι που θα αυξήσει περαιτέρω το κόστος. Ωστόσο, οι επιπτώσεις δεν θα περιοριστούν στον αραβικό κόσμο. Το γεωγραφικό εύρος της κρίσης απειλεί να αποδειχθεί πολύ μεγαλύτερο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται σχετικά πιο ανθεκτικές, ακριβώς επειδή διαθέτουν ισχυρότερο αγροτικό τομέα και μικρότερη εξάρτηση από ορισμένες εισαγόμενες εισροές. Αντίθετα, η Ευρώπη, αλλά και πολλές αναδυόμενες οικονομίες, βρίσκονται σε πιο ευάλωτη θέση. Εάν οι τιμές των λιπασμάτων συνεχίσουν να αυξάνονται ή αν οι προμήθειες περιοριστούν, το κόστος παραγωγής θα γίνει ακόμη βαρύτερο, ιδίως για τις χώρες που έχουν ήδη επιβαρυνθεί από μακρά περίοδο πληθωρισμού και διαδοχικών ανατιμήσεων. Το Πανεπιστήμιο Cornell, μέσω του καθηγητή Mark Myrseth, προειδοποιεί ότι το μέγεθος της κρίσης δεν θα εξαρτηθεί μόνο από τη διάρκεια της σύγκρουσης, αλλά κυρίως από την έκταση της διαταραχής στις ναυτιλιακές μεταφορές.
Από την πλευρά του, το Διεθνές Ινστιτούτο Πολιτικής Τροφίμων επισημαίνει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν προέρχεται αποκλειστικά από τη μείωση της παραγωγής, αλλά και από τη διάσπαση της συνολικής αλυσίδας τροφίμων. Αν διαρραγούν οι κρίσιμοι κρίκοι που συνδέουν ενέργεια, αγροτικές εισροές, μεταφορές και διακίνηση προϊόντων, τότε το πρόβλημα θα λάβει σαφώς συστημικά χαρακτηριστικά. Στο ίδιο πνεύμα, η Διεθνής Υπηρεσία Πολιτικής Ενέργειας προειδοποιεί ότι η άνοδος του κόστους ενέργειας και των γεωργικών εισροών είναι ικανή να οδηγήσει σε νέα αύξηση του παγκόσμιου πληθωρισμού τροφίμων.
Η πίεση αυτή είναι ήδη αισθητή σε πολλές περιοχές του κόσμου που εξακολουθούν να ανακάμπτουν από τις διαδοχικές κρίσεις των τελευταίων ετών. Σε αρκετές χώρες οι τιμές τροφίμων είχαν αρχίσει να σταθεροποιούνται μετά από μια περίοδο έντονων αναταράξεων. Τώρα, όμως, το ενδεχόμενο μιας νέας κρίσης απειλεί να ανατρέψει αυτή την εύθραυστη ισορροπία. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι, αν η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή αποκτήσει μεγαλύτερη διάρκεια, η πίεση στις αγορές λιπασμάτων και ενέργειας είναι πιθανό να μετατραπεί σε γενικευμένη κρίση αγροτικού εφοδιασμού.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η κατάσταση για τις χώρες της Νότιας και Νοτιοανατολικής Ασίας, όπου η κοινωνική ανθεκτικότητα απέναντι στις ανατιμήσεις είναι συχνά μικρότερη και η εξάρτηση από εισαγόμενες πρώτες ύλες μεγαλύτερη. Χώρες όπως η Ινδία, το Μπανγκλαντές, η Ταϊλάνδη και η Ινδονησία βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις εισαγωγές λιπασμάτων από τον Κόλπο για να στηρίξουν τη γεωργική τους παραγωγή. Αν οι προμήθειες περιοριστούν ή αν οι τιμές συνεχίσουν να αυξάνονται, οι αγρότες θα βρεθούν αντιμέτωποι με ακόμη υψηλότερο κόστος παραγωγής, ακριβώς σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνίες τους παραμένουν εύθραυστες.
Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι η σύγχρονη επισιτιστική ασφάλεια δεν κρίνεται πλέον μόνο από τις καιρικές συνθήκες, την παραγωγικότητα της γης ή την τεχνολογική επάρκεια των καλλιεργειών. Κρίνεται και από τη γεωπολιτική σταθερότητα, από την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών, από τη ροή του φυσικού αερίου, από τη διαθεσιμότητα αμμωνίας, ουρίας και φωσφορικών, από το κόστος των μεταφορών και από τη δυνατότητα των κρατών να απορροφήσουν συνεχόμενα κύματα ανατιμήσεων. Με αυτή την έννοια, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή δεν είναι ένα περιφερειακό γεγονός με περιορισμένο αποτύπωμα. Είναι ένας παράγοντας που μπορεί να φθάσει μέχρι το τραπέζι των πολιτών σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Η επισιτιστική κρίση, επομένως, δεν διαφαίνεται απλώς στον ορίζοντα. Βρίσκεται ήδη προ των πυλών, ως αποτέλεσμα της αλληλεξάρτησης ενέργειας, γεωργίας, μεταφορών και διεθνούς ασφάλειας. Και όσο η σύγκρουση παρατείνεται, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος η σημερινή αναστάτωση στις αγορές να εξελιχθεί σε μια νέα, βαθιά και πολυεπίπεδη κρίση τροφίμων με διεθνείς κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες.
