Γεραπετρίτης: «Η Λιβύη δεν έχει δικαίωμα θαλάσσιας οριοθέτησης με την Τουρκία»
Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης χαρακτήρισε το τουρκολιβυκό μνημόνιο άκυρο και ανυπόστατο, επισημαίνοντας ότι στερείται νομικής βάσης στο διεθνές δίκαιο. Μιλώντας στη Βουλή, σε απάντηση επίκαιρης ερώτησης του ανεξάρτητου βουλευτή Μάριου Σαλμά, ο υπουργός τόνισε πως η Ελλάδα υποστηρίζει σταθερά την προσέγγιση καλής γειτονίας με τη Λιβύη και έχει απευθύνει σχετική πρόσκληση για διάλογο με αντικείμενο την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Όπως ανέφερε, στόχος της επικείμενης επίσκεψής του στη Λιβύη είναι η επίτευξη συμφωνίας οριοθέτησης, βάσει αποκλειστικά των προβλέψεων της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Ο κ. Γεραπετρίτης απάντησε στην κριτική του βουλευτή περί ελλείψεων στις διπλωματικές πρωτοβουλίες της χώρας τα τελευταία δύο χρόνια, σημειώνοντας ότι η ελληνική κυβέρνηση ενισχύει το διπλωματικό κεφάλαιο της χώρας μέσω ενεργής παρουσίας σε διεθνείς οργανισμούς, στρατηγικών συνεργασιών με χώρες όπως η Αίγυπτος, και με την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στο πεδίο.
Αναφερόμενος στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, τόνισε ότι η μη κύρωσή του από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης αποτελεί αναγνώριση της έλλειψης νομιμότητας του εγγράφου. Επισήμανε πως, ανεξαρτήτως του πολιτικού καθεστώτος που το υπέγραψε, το μνημόνιο είναι νομικά ανυπόστατο, καθώς Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ακτές και συνεπώς δεν μπορούν να οριοθετήσουν κοινή Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη.
Ο υπουργός σημείωσε ότι έχει υπάρξει στελέχωση της πρεσβείας στην Τρίπολη και του προξενείου στη Βεγγάζη, ώστε να διατηρηθεί ισορροπημένη διπλωματική παρουσία, δεδομένης της ρευστής πολιτικής κατάστασης στη Λιβύη. Ανέφερε επίσης ότι είχε συνομιλίες με τον πρόεδρο της Βουλής της ανατολικής Λιβύης, κατά τις οποίες εξέφρασε τις ελληνικές θέσεις για το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Παράλληλα, έκανε λόγο για πρόσφατες επαφές με ευρωπαϊκούς θεσμούς, μεταξύ άλλων με επιτρόπους της ΕΕ και το γραφείο της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που οδήγησαν σε ενσωμάτωση σχετικής αναφοράς για τη Λιβύη στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Όπως ανέφερε, η Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζει πλέον τις ελληνικές θέσεις επί του ζητήματος.
Σχετικά με την ερώτηση του κ. Σαλμά περί απουσίας πρωτοβουλιών υψηλού επιπέδου μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης τα τελευταία χρόνια, ο υπουργός ανέφερε ότι έχουν διαμορφωθεί λειτουργικοί δίαυλοι επικοινωνίας και με τις δύο πλευρές της Λιβύης, και ότι η επικείμενη επίσκεψή του αποσκοπεί στην έναρξη ουσιαστικών συζητήσεων τόσο για τα πολιτικά ζητήματα όσο και για τις μεταναστευτικές ροές.
Υποστήριξε ότι η κυβέρνηση ασκεί τα κυριαρχικά της δικαιώματα στην πράξη, και αναφέρθηκε στην προκήρυξη θαλάσσιων οικοπέδων στην ελληνική ΑΟΖ, βάσει πρότασης μεγάλων ενεργειακών εταιρειών, ως έμπρακτη ενέργεια. Σύμφωνα με τον υπουργό, ακόμη και η ίδια η Λιβύη φέρεται να σέβεται τη μέση γραμμή, γεγονός που, όπως είπε, αποτελεί ένδειξη αποδοχής της αρχής των ίσων αποστάσεων.
Ο κ. Γεραπετρίτης αναφέρθηκε επίσης στον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, τονίζοντας ότι πρόκειται για πρωτοβουλία της παρούσας κυβέρνησης, η οποία μετατρέπει τον σχεδιασμό αυτόν σε μέρος του ευρωπαϊκού κεκτημένου, ενισχύοντας έτσι τη θέση της χώρας στο διεθνές πλαίσιο. Ειδική μνεία έκανε και στο μεταναστευτικό, τονίζοντας ότι πρόκειται για πρόβλημα πανευρωπαϊκής διάστασης.
Επικαλέστηκε στοιχεία που δείχνουν ότι περίπου 10 εκατομμύρια Σουδανοί έχουν εκτοπιστεί, εκ των οποίων 2 εκατομμύρια βρίσκονται εκτός Σουδάν και δυνητικά ενδέχεται να αναζητήσουν δίοδο προς την Ευρώπη μέσω των ακτών της Λιβύης, κάτι που, όπως είπε, εξηγεί τη σημαντική αύξηση των ροών προς την Ιταλία από τη δυτική Λιβύη.
Τέλος, σε αναφορά προς την Αίγυπτο, ο υπουργός εξωτερικών χαρακτήρισε τη χώρα στρατηγικό εταίρο της Ελλάδας και υπογράμμισε τη σημασία των ιστορικών δεσμών μεταξύ των δύο λαών. Ειδικά για την υπόθεση της Ιεράς Μονής της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, μετά την έκδοση σχετικής δικαστικής απόφασης από αιγυπτιακό εφετείο, δήλωσε ότι η αιγυπτιακή κυβέρνηση προτίθεται να εξετάσει την υπόθεση με γνώμονα τον σεβασμό του οικουμενικού και ελληνορθόδοξου χαρακτήρα του μοναστηριού.
Στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Γεραπετρίτης υπογράμμισε ότι οι ενέργειες της ελληνικής διπλωματίας βασίζονται σε θεσμική συνέχεια, σε στρατηγικές συνεργασίες και σε ενεργή άσκηση διεθνούς πολιτικής, με στόχο την ενίσχυση της θέσης της Ελλάδας στην ευρύτερη περιοχή.
Διπλή απειλή για την Ελλάδα
Η Αθήνα εξετάζει το ενδεχόμενο μιας σύνθετης και κρίσιμης αποστολής στη Λιβύη, καθώς οι εξελίξεις γύρω από τις θαλάσσιες ζώνες και το μεταναστευτικό καθιστούν επιτακτική την επανεξέταση της ελληνικής προσέγγισης απέναντι στη βορειοαφρικανική χώρα.
Το Σαββατοκύριακο, πέραν της αντιπαράθεσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας αναφορικά με το τουρκολιβυκό μνημόνιο, αρνητικά μηνύματα εκπέμφθηκαν και από την Ανατολική Λιβύη. Ο επικεφαλής της παράλληλης κυβέρνησης της Βεγγάζης, Οσάμα Χαμάντ, τάχθηκε υπέρ του μνημονίου, ενώ στο Κοινοβούλιο του Τομπρούκ εξετάζεται το ενδεχόμενο επικύρωσης της συμφωνίας από τη Βουλή εντός των ημερών.
Η Ελλάδα, από την εποχή της πτώσης του καθεστώτος Καντάφι και τη μετατροπή της Λιβύης σε κράτος αποτυχημένης διακυβέρνησης, δεν κατάφερε να θεμελιώσει μια σταθερή πολιτική προσέγγισης, ικανή να διασφαλίσει τα στρατηγικά της συμφέροντα. Αυτή η απουσία συνεκτικής πολιτικής είχε ως αποτέλεσμα την υπογραφή του τουρκολιβυκού μνημονίου το 2019, γεγονός που εξακολουθεί να επιβαρύνει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Η παρούσα κατάσταση στη Λιβύη, η οποία χαρακτηρίζεται από εσωτερικές αντιπαλότητες τόσο μεταξύ των δύο μεγάλων γεωγραφικών κέντρων εξουσίας όσο και στο εσωτερικό της κυβέρνησης της Τρίπολης, διαμορφώνει ένα ασταθές περιβάλλον, όπου η εξωτερική επιρροή και η αναζήτηση στήριξης από τρίτες δυνάμεις αποτελούν βασικούς παράγοντες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης σχεδιάζει επίσκεψη στην Τρίπολη και τη Βεγγάζη, πιθανώς εντός της εβδομάδας. Η αποστολή εντάσσεται στην προσπάθεια επανασύνδεσης με αμφότερες τις πλευρές και αποσκοπεί στην επανεκκίνηση των διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση ΑΟΖ.
Το πρόγραμμα προβλέπει επαφές με υπουργούς και ηγέτες των κυβερνήσεων σε Τρίπολη και Βεγγάζη, μεταξύ αυτών τον στρατηγό Χαφτάρ και τον πρόεδρο του Κοινοβουλίου, Αγκίλα Σάλεχ. Η πιθανότητα επικύρωσης του μνημονίου από τη Βουλή πριν την ελληνική επίσκεψη θα περιπλέξει την κατάσταση και ενδέχεται να υπονομεύσει το πολιτικό κλίμα των επαφών.
Ο κ. Γεραπετρίτης ενδέχεται να επιστρέψει στη Λιβύη σε νέα επίσκεψη, ανάλογα με τη σύνθεση της επικείμενης αποστολής της Ε.Ε. που θα επισκεφθεί τη χώρα για το μεταναστευτικό, παρουσία εκπροσώπων της Ιταλίας και άλλων κρατών. Αν το επίπεδο εκπροσώπησης δεν φτάνει σε επίπεδο ΥΠΕΞ, τότε η Ελλάδα προτίθεται να εκπροσωπηθεί από τον Υπουργό Μετανάστευσης.
Παρά την κλιμάκωση, και οι δύο πλευρές στη Λιβύη εκφράζουν την πρόθεσή τους για διάλογο με την Ελλάδα. Η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι η στάση αυτή ενδέχεται να οφείλεται στην εφαρμογή των κυριαρχικών της δικαιωμάτων και στη μονομερή υιοθέτηση της μέσης γραμμής ως βάση αδειοδότησης των οικοπέδων νοτίως της Κρήτης, κίνηση που έχει την υποστήριξη αμερικανικών ενεργειακών κολοσσών.
Η κίνηση αυτή φαίνεται να ενεργοποίησε πολιτικές και επιχειρηματικές πρωτοβουλίες στη Λιβύη. Η δημοσίευση του ελληνικού διαγωνισμού για τα δύο θαλάσσια οικόπεδα και η εμπλοκή της Chevron προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, με τη Λιβύη να αποστέλλει διαβήματα στην Αθήνα. Παράλληλα, οι κρατικές πετρελαϊκές εταιρείες της Λιβύης και της Τουρκίας υπέγραψαν συμφωνία για τη διεξαγωγή σεισμικών ερευνών σε τέσσερα θαλάσσια οικόπεδα, τα οποία σύμφωνα με τους προβαλλόμενους χάρτες εντάσσονται στη ζώνη της μέσης γραμμής που υιοθέτησε μονομερώς η Ελλάδα.
Ωστόσο, οι ελληνικές αρχές διατηρούν επιφυλάξεις, καθώς δεν έχουν δημοσιοποιηθεί οι ακριβείς συντεταγμένες. Προκαταρκτικές εκτιμήσεις υποδεικνύουν ότι το ανατολικότερο οικόπεδο ενδέχεται να παραβιάζει τη μονομερή οριοθέτηση που κατέθεσε η Αίγυπτος στον ΟΗΕ, ενισχύοντας τη θέση του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Η παρούσα συγκυρία ενδέχεται να αποτελέσει αφετηρία για την ελληνική διπλωματία να πιέσει για την επανεκκίνηση των συνομιλιών για την οριοθέτηση ΑΟΖ, με ενδεχόμενο κατάληξης στη Χάγη σε περίπτωση αδιεξόδου. Η υποβολή της υπόθεσης στο Διεθνές Δικαστήριο θα οδηγούσε σε έμμεση εξέταση του τουρκολιβυκού μνημονίου, καθώς το δικαστήριο θα καλείτο να αξιολογήσει την εγκυρότητα της συμφωνίας, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τις προβλέψεις του Δικαίου της Θάλασσας. Παράλληλα, υπενθυμίζεται ότι στο παρελθόν οι δύο χώρες είχαν προσεγγίσει συμφωνία, η οποία δεν υλοποιήθηκε, ενώ η Λιβύη είχε εκφράσει επίσημα στον ΟΗΕ τη δέσμευσή της στην ειρηνική επίλυση των διαφορών, μέσω του άρθρου 33 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Πέραν της ΑΟΖ, το μεταναστευτικό προστίθεται στους τομείς έντασης, με τις ανατολικές ακτές της Λιβύης να μετατρέπονται σε νέα δίοδο προς την Ευρώπη. Η περιοχή του Τομπρούκ λειτουργεί πλέον ως κεντρική έξοδος για μετανάστες από Σουδάν και Αίγυπτο, με τις διακινητικές ροές να κατευθύνονται κυρίως προς τη Γαύδο και την Κρήτη.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις, ο στρατηγός Χαφτάρ ενδέχεται να χρησιμοποιεί το φαινόμενο αυτό ως μέσο πίεσης προς την Ε.Ε. και ως διεκδίκηση αναγνώρισης και νομιμοποίησης της εξουσίας του στην Ανατολική Λιβύη. Η ελληνική κυβέρνηση εξετάζει την εμπλοκή του Πολεμικού Ναυτικού για αποτροπή των διακινητών, ενώ παράλληλα υπάρχουν προτάσεις για διμερή ή ευρωπαϊκή συνεργασία με στόχο την εκπαίδευση και ενίσχυση των δυνάμεων του λιβυκού Λιμενικού.
Ζητήματα διμερούς συνεργασίας τίθενται και στο στρατιωτικό επίπεδο, με αιτήματα από την πλευρά Χαφτάρ για επανεκκίνηση προγραμμάτων εκπαίδευσης Λίβυων αξιωματικών στις παραγωγικές Σχολές των Ενόπλων Δυνάμεων της Ελλάδας. Η Ιταλία, σε αντίστοιχο πλαίσιο, εφαρμόζει συνδυασμένη πολιτική περιοριστικών μέτρων και συνεργασίας με τις αρχές της Λιβύης, τόσο σε ζητήματα μετανάστευσης όσο και στον ενεργειακό τομέα, ενώ έχει προωθήσει και δράσεις πολιτιστικής διπλωματίας. Ενδεικτικό είναι το πρόσφατο επιχειρηματικό συνέδριο στη Βεγγάζη με συμμετοχή Ιταλών και Λίβυων επιχειρηματιών, υπό την αιγίδα του υιού του στρατηγού Χαφτάρ, το οποίο κατέληξε σε υπογραφή συμφωνιών σε ευρύ φάσμα τομέων.
Η εσωτερική κατάσταση της Λιβύης παραμένει εξαιρετικά ασταθής, με το ενδεχόμενο νέας ένοπλης σύρραξης να μην μπορεί να αποκλειστεί. Στην Ανατολική Λιβύη λειτουργεί παράλληλη κυβέρνηση υπό την αιγίδα του Κοινοβουλίου και του Οσάμα Χαμάντ, η οποία έχει τη στήριξη του στρατηγού Χαφτάρ.
Αντιθέτως, η κυβέρνηση Ντμπεϊμπά στην Τρίπολη αντιμετωπίζει σοβαρές αμφισβητήσεις, ακόμη και από ένοπλες πολιτοφυλακές που παλαιότερα τη στήριζαν. Η Τουρκία, έχοντας στο παρελθόν ενισχύσει στρατιωτικά την κυβέρνηση Σαράτζ και στη συνέχεια τον Ντμπεϊμπά, διατηρεί πλέον διαύλους με τη Βεγγάζη και φαίνεται να επιδιώκει ευρύτερη επιρροή στη μεταπολεμική Λιβύη.
Ενδεικτικά, οι πληροφορίες αναφέρουν ότι η κυβέρνηση της Τρίπολης στράφηκε πρόσφατα στο Αζερμπαϊτζάν για την προμήθεια στρατιωτικού εξοπλισμού, προκειμένου να ενισχύσει τις δυνάμεις που παραμένουν πιστές στον Ντμπεϊμπά απέναντι στις πολιτοφυλακές που έχουν αποστατήσει.
Η Τουρκία φέρεται να κρατά αποστάσεις από την κυβέρνηση της Τρίπολης, γεγονός που ερμηνεύεται ως στρατηγική προσαρμογή στις νέες συνθήκες και ενδεχομένως να συνδέεται με την επιδίωξη διατήρησης των τουρκικών συμφερόντων ανεξαρτήτως πολιτικών εξελίξεων. Οι εξελίξεις αυτές επιβεβαιώνουν την έντονη αστάθεια που επικρατεί στη Λιβύη και δημιουργούν νέες προκλήσεις για την Ελλάδα, τόσο στον διπλωματικό όσο και στον γεωπολιτικό τομέα.
