Τίποτα, απολύτως τίποτα, δεν επιτρέπει σήμερα την αισιοδοξία ότι αυτός ο πόλεμος οδεύει προς το τέλος του. Αντιθέτως, όλα δείχνουν πως η σύγκρουση εισέρχεται σε μια νέα, πιο σκοτεινή και πιο επικίνδυνη φάση, όπου η λογική της αποκλιμάκωσης υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνει η λογική του αδιεξόδου. Ο Ντόναλντ Τραμπ θα ήθελε προφανώς να βρει έναν δρόμο απεμπλοκής. Θέλει να βγει από τη φωτιά προτού αυτή κάψει την αμερικανική οικονομία, τη διεθνή εικόνα των Ηνωμένων Πολιτειών και, τελικώς, τον ίδιο πολιτικά. Όμως δεν μπορεί. Είναι ήδη εγκλωβισμένος μέσα σε έναν πόλεμο τον οποίο δεν μπορεί ούτε να τερματίσει εύκολα ούτε να εγκαταλείψει χωρίς βαρύ τίμημα.
Αν οι αμερικανικές δυνάμεις αποχωρήσουν από αυτή τη σύγκρουση χωρίς να έχουν επιτύχει έστω έναν από τους βασικούς αντικειμενικούς σκοπούς της εκστρατείας, αυτό δεν θα καταγραφεί ως τακτική αναδίπλωση. Θα εκληφθεί ως ομολογία αποτυχίας. Και επειδή οι ίδιοι αυτοί σκοποί ουδέποτε προσδιορίστηκαν με καθαρότητα, επειδή οι δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου υπήρξαν από την αρχή αντιφατικές, ασαφείς και συχνά αυτοαναιρούμενες, η αποχώρηση θα βαρύνει ακόμη περισσότερο. Θα μοιάζει με πολιτική φυγή από ένα μέτωπο στο οποίο ο Τραμπ μπήκε χωρίς να έχει πει την αλήθεια ούτε στην αμερικανική κοινωνία ούτε στη διεθνή κοινότητα. Και μια τέτοια εξέλιξη θα σημαίνει προσωπική ήττα για τον ίδιο, ίσως τη βαρύτερη της θητείας του.
Την ίδια ώρα, όμως, κάθε ημέρα που περνά με το Ορμούζ υπό ασφυκτική πίεση, με ιρανικές επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή κινδύνου για την παγκόσμια οικονομία. Η τιμή του πετρελαίου δεν μπορεί παρά να ανεβαίνει όσο η απειλή παραμένει ενεργή και όσο η αβεβαιότητα εγκαθίσταται ως μόνιμη συνθήκη. Στην αρχή οι αγορές ενδέχεται να άκουσαν με κάποια προσοχή τις καθησυχαστικές δηλώσεις του Τραμπ. Όσο όμως το πέρασμα του χρόνου επιβεβαιώνει ότι η κρίση δεν είναι στιγμιαία, όσο η διαταραχή στον εφοδιασμό αποκτά διάρκεια και όσο η σύγκρουση παραμένει ανοιχτή, τόσο οι λεκτικές παρεμβάσεις του Αμερικανού προέδρου θα χάνουν τη δύναμή τους. Οι αγορές δεν θα συνεχίσουν να πιστεύουν τις διαβεβαιώσεις όταν η πραγματικότητα θα τις διαψεύδει καθημερινά.
Και στο άλλο μέτωπο, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, παρότι και το ίδιο το Ισραήλ αιμορραγεί, παρότι η φθορά είναι υπαρκτή και ο πόλεμος επιβαρύνει ήδη σοβαρά το εσωτερικό του μέτωπο, επιμένει ότι η επίθεση θα συνεχιστεί. Το κρίσιμο ερώτημα γίνεται πλέον όλο και πιο επώδυνο. Με ποιον σκοπό συνεχίζεται η εκστρατεία; Τι ακριβώς προσδοκά να αποσπάσει το Ισραήλ από έναν πόλεμο που έχει ήδη προκαλέσει τεράστιες καταστροφές αλλά δεν έχει κατορθώσει να κάμψει πλήρως την ικανότητα του Ιράν να ανταποδίδει; Διότι ναι, η Τεχεράνη έχει υποστεί καταστροφικά πλήγματα. Η ζημία που έχει δεχθεί είναι βαθιά και πολυεπίπεδη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει χάσει την ικανότητά της να αντεπιτίθεται.
Το Ιράν εξακολουθεί να μπορεί να πλήττει στόχους στις μοναρχίες του Κόλπου, αμερικανικές βάσεις στην περιοχή και βεβαίως το ίδιο το Ισραήλ. Όλα δείχνουν ότι αυτή η δυνατότητα παραμένει ενεργή και ότι θα συνεχίσει να εκδηλώνεται. Δεν προκύπτει μέχρι στιγμής μια σαφής εικόνα εξάντλησης των αποθεμάτων του σε πυραύλους και drones. Κάποια στιγμή, ασφαλώς, αυτά τα αποθέματα θα περιοριστούν δραστικά. Όμως το ίδιο ισχύει και για την άλλη πλευρά. Ούτε τα αμερικανικά ούτε τα ισραηλινά αποθέματα πυρομαχικών είναι ατελείωτα. Σε έναν πόλεμο φθοράς, ακόμη και οι ισχυρότεροι αρχίζουν να μετρούν βλήματα, αναχαιτιστικά και συστήματα αεράμυνας. Και η αμερικανική πολεμική βιομηχανία, ιδίως στην παραγωγή Patriot και άλλων κρίσιμων αντιπυραυλικών συστημάτων, έχει όρια που δεν μπορούν να κρυφτούν πίσω από την επικοινωνία της υπερδύναμης.
Απέναντι σε αυτό, το Ιράν δεν μάχεται μόνο του. Μπορεί να μη βλέπουμε ανοιχτές στρατιωτικές παρεμβάσεις, μπορεί η Ρωσία και η Κίνα να μην εμφανίζονται στο προσκήνιο με σημαίες και δηλώσεις πολεμικής συστράτευσης, αλλά η στήριξη υπάρχει. Η Μόσχα ενισχύει την Τεχεράνη με επιχειρησιακές πληροφορίες, με τεχνογνωσία, με δίαυλους στρατηγικής υποστήριξης. Το Πεκίνο λειτουργεί ως οικονομικός και πιθανόν υλικός αιμοδότης ενός καθεστώτος που δεν πρέπει να καταρρεύσει. Και οι δύο γνωρίζουν πολύ καλά ότι μια αμερικανική αποτυχία στο Ιράν θα αποτελεί δική τους γεωπολιτική επιτυχία. Ξέρουν επίσης ότι αυτός ο πόλεμος, ακόμη κι αν δεν διεξάγεται τυπικά από τους ίδιους, αγγίζει τον πυρήνα της παγκόσμιας αναμέτρησης ισχύος. Όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες στηρίζουν την Ουκρανία εναντίον της Ρωσίας, έτσι τώρα η Ρωσία, με τη σιωπηλή ανοχή και σύμπραξη της Κίνας, στηρίζει το Ιράν απέναντι στις ΗΠΑ και στο Ισραήλ.
Αυτή η πραγματικότητα ενισχύει την ανθεκτικότητα της Τεχεράνης. Και αυτό αρχίζει ήδη να φαίνεται. Η ιρανική ηγεσία, όπως φάνηκε και από τις δημόσιες παρεμβάσεις του υιού Χαμενεΐ, εμφανίζεται αποφασισμένη να συνεχίσει μέχρι το τέλος. Τουλάχιστον στη φάση που βρισκόμαστε, δεν διαφαίνεται καμία διάθεση να αποδεχθεί τους όρους που θα επιθυμούσε ο Τραμπ για μια ελεγχόμενη εκτόνωση. Αντιθέτως, από τις πληροφορίες που κυκλοφορούν, προκύπτει ότι η Τεχεράνη θέτει ως όρο για να μπει σε διαπραγματεύσεις μια δέσμευση του αμερικανικού Κογκρέσου ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα επιτεθούν ξανά στο Ιράν, όπως και ότι το Ιράν δεν θα επιτεθεί σε αμερικανικούς στόχους. Μια τέτοια φόρμουλα, όμως, αγγίζει τα όρια του ανέφικτου. Δεν υπάρχουν οι πολιτικοί συσχετισμοί στο Κογκρέσο για να περάσει κάτι τέτοιο, ούτε θα μπορούσε ο ίδιος ο Τραμπ να το δεχθεί χωρίς να εμφανιστεί ως πρόεδρος που υπέγραψε την ίδια του την ταπείνωση.
Έτσι συγκροτείται ένας καθαρός μηχανισμός αδιεξόδου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να φύγουν εύκολα. Το Ισραήλ δεν δείχνει πρόθυμο να σταματήσει. Το Ιράν δεν κάμπτεται και δεν συνθηκολογεί. Η Ρωσία και η Κίνα δεν θέλουν να δουν τον Τραμπ να βγαίνει αλώβητος. Και η παγκόσμια οικονομία αρχίζει ήδη να αισθάνεται τους πρώτους κραδασμούς μιας παρατεταμένης ενεργειακής πίεσης. Αν το πετρέλαιο παραμείνει για μεγάλο διάστημα πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, οι συνέπειες θα είναι εξαιρετικά βαριές. Η παγκόσμια ανάπτυξη θα πιεστεί, ο πληθωρισμός θα πάρει νέα ώθηση, τα επιτόκια θα παραμείνουν υψηλά και η πολιτική φθορά των κυβερνήσεων θα επιταχυνθεί. Για τον ίδιο τον Τραμπ, οι ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου μπορεί να εξελιχθούν σε εφιάλτη, εφόσον η αίσθηση ελέγχου αντικατασταθεί από την εικόνα ενός ηγέτη που βυθίστηκε σε έναν πόλεμο χωρίς καθαρή νίκη και χωρίς ορατή έξοδο.
Ακριβώς γι’ αυτό, όσο ακραίο κι αν ακούγεται, όλο και περισσότεροι αναλυτές βάζουν πλέον στο τραπέζι ένα ενδεχόμενο που μέχρι χθες θα θεωρούνταν αδιανόητο: τη χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων εκ μέρους του Ισραήλ. Πρόκειται ασφαλώς για σενάριο απολύτως μειοψηφικό και εξαιρετικά απίθανο. Δεν πρέπει να δραματοποιείται επιπόλαια. Δεν πρέπει όμως και να απορρίπτεται ως αδύνατο. Σε συνθήκες στρατηγικού αδιεξόδου, οι ηγεσίες που αισθάνονται ότι δεν μπορούν να υποχωρήσουν και δεν μπορούν να νικήσουν με συμβατικά μέσα, αρχίζουν να σκέφτονται το αδιανόητο. Και κάτι τέτοιο, εφόσον συνέβαινε, δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς την ανοχή της Ουάσιγκτον.
Αν ποτέ φτάσουμε εκεί, ακόμη και στην ελάχιστα πιθανή περίπτωση που το πυρηνικό κατώφλι παραβιαστεί με περιορισμένο τρόπο, ο κόσμος θα έχει ήδη αλλάξει εποχή. Όχι απαραίτητα επειδή θα ακολουθήσει άμεσα γενικευμένο πυρηνικό ολοκαύτωμα, αλλά επειδή θα έχει καταλυθεί το πιο κρίσιμο όριο που συγκρατούσε μέχρι σήμερα τις μεγάλες δυνάμεις. Από τη στιγμή που ένα κράτος χρησιμοποιήσει πυρηνικό όπλο, όλα θα είναι διαφορετικά. Για εκείνο που θα το χρησιμοποιήσει, για τα άλλα πυρηνικά κράτη, για τις περιφερειακές δυνάμεις που θα θεωρήσουν ότι χωρίς πυρηνική αποτροπή δεν μπορούν πια να αισθάνονται ασφαλείς, για ολόκληρη τη διεθνή τάξη.
Η ανθρωπότητα έζησε επί δεκαετίες μέσα σε μια λεπτή, εύθραυστη αλλά υπαρκτή ισορροπία αποχής από την πραγματική χρήση πυρηνικών όπλων. Αν αυτή η γραμμή σπάσει, δύσκολα θα ξαναχτιστεί. Και τότε δεν θα μιλάμε απλώς για έναν ακόμη πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Θα μιλάμε για το τέλος μιας εποχής και για την είσοδο σε έναν κόσμο πολύ πιο βίαιο, πολύ πιο ασταθή και πολύ πιο κοντά στο αδιανόητο.
