Μία από τις μεγαλύτερες δυνάμεις του ανθρώπου είναι η δύναμη της φαντασίας. Τα καλλιτεχνικά, επιστημονικά, φιλοσοφικά και πολιτικά επιτεύγματα της ανθρώπινης ιστορίας έχουν προέλθει από την ικανότητά μας να φανταζόμαστε, να οραματιζόμαστε και να καινοτομούμε, να δημιουργούμε κάτι από το ‘τίποτα’.
Η φαντασία συμβάλλει σημαντικά στην υγεία του εγκεφάλου μας. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Neurology, το περιοδικό της Αμερικανικής Ακαδημίας Νευρολογίας, τα άτομα που ασχολούνται με καλλιτεχνικές και φαντασιακές δραστηριότητες στη μέση και την τρίτη ηλικία έχουν σημαντικά λιγότερες πιθανότητες να υποφέρουν από προβλήματα μνήμης και σκέψης, όπως ήπια γνωστική δυσλειτουργία.
«Με απλά λόγια, η φαντασία αυξάνει τη νευρική δραστηριότητα επειδή το μυαλό σας χαρτογραφεί ανεξερεύνητα εδάφη», εξηγεί η Κέντρα Σαντ, που γράφει για το Technology, Entertainment, Design (TED). Η συνεχής διάδοση νέων νευρικών συνδέσεων διατηρεί το μυαλό σε εγρήγορση.
Αλλά μπορεί να βελτιωθεί η φαντασία κάποιου; Σύμφωνα με τη φιλόσοφο Έιμυ Κάιντ, η απάντηση είναι καταφατική. «Η φαντασία είναι μια δεξιότητα», γράφει σε άρθρο που δημοσιεύθηκε στο British Journal of Aesthetics. «Μερικοί άνθρωποι τα καταφέρνουν καλύτερα από άλλους, αλλά είναι κάτι που μπορούμε να βελτιώσουμε με την εξάσκηση».
Η βελτίωση των φαντασιακών μας ικανοτήτων είναι πιο περίπλοκη από τη βελτίωση άλλων δεξιοτήτων, ωστόσο υπάρχουν ορισμένες μέθοδοι για να εκπαιδεύσουμε, να βελτιώσουμε και να ενισχύσουμε τη φαντασία.
Οι νέες εμπειρίες
Η προσκόλληση σε γνωστές δραστηριότητες κρατά το μυαλό εγκλωβισμένο σε γνωστές ατραπούς. Για να αναπτυχθεί η φαντασία χρειαζεται να εγκαταλείψουμε τα οικεία μοτίβα και να εξερευνήσουμε νέο έδαφος. Ξεκινήστε νέες δραστηριότητες, κινηθείτε σε νέο περιβάλλον. «Η εμπειρία ή η εκμάθηση νέων πραγμάτων απαιτεί από το μυαλό σας να σκεφτείμε νέους τρόπους», εξήγησε η Σαντ, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται νέες νευρωνικές συνδέσεις. Το να ξεκινήσετε ένα νέο χόμπι ή να επισκεφθείτε μια νέα πόλη, ή ακόμα και χώρα, μπορεί να βοηθήσει στην ενεργοποίηση της φαντασίας. Επίσης, αυξάνεται το απόθεμα γνώσεων, μνήμης και αισθητηριακών εμπειριών από το οποίο θα αντλήσει αργότερα η φαντασία.
Μπορούμε να σκεφτούμε τη φαντασία είναι ως ένα εργαλείο ανασύνθεσης, το οποίο παίρνει νοητικές έννοιες και εικόνες και τις συνδυάζει με απροσδόκητους τρόπους, δημιουργώντας εκπληκτικές συνδέσεις. Για παράδειγμα, ξέρουμε τι είναι μια χελώνα και ξέρουμε τι είναι το πέταγμα. Η φαντασία μπορεί να συνδυάσει αυτά τα δύο πράγματα με έναν ασυνήθιστο τρόπο, δημιουργώντας την ιδέα μιας ιπτάμενης χελώνας. Όσο περισσότερες ακατέργαστες έννοιες και εικόνες έχει στη διάθεσή του το μυαλό, τόσο περισσότερες είναι οι δυνατότητες πρωτότυπης ανασύνθεσης.
Θέματα και προκλήσεις
Για τους συγγραφείς, τους ζωγράφους και λοιπούς καλλιτέχνες, ένα δοσμένο θέμα ή μια προτροπή μπορεί να αποτελέσει πηγή σπουδαίας έμπνευσης. Το Writer’s Digest έχει μια λίστα εκατό προτροπών γραφής, και υπάρχουν πολλές άλλες λίστες διαθέσιμες στο διαδίκτυο ή σε βιβλία. Η ανταπόκριση σε αυτές αναγκάζει το μυαλό να δημιουργήσει κάτι άγνωστο με βάση το γνωστό. Για να το κάνει αυτό, πρέπει να επιστρατεύσει τη φαντασία. Ο συγγραφέας καλείται να βρει ή να παράξει νόημα, μοτίβα και συνδέσεις, για να δημιουργήσει τάξη από το χάος.
Πολλές από τις προτροπές καθοδηγούν τον συγγραφέα πώς να αντλήσει από τη μνήμη και την εμπειρία του για να πυροδοτήσει τη φαντασία του. Ακολουθεί ένα παράδειγμα:
«Ρίξτε μια ματιά σε ένα μουσείο ή θυμηθείτε τα αγαπημένα σας εκθέματα σε ένα μουσείο. Φανταστείτε πώς ήταν η προηγούμενη ζωή αυτών των αντικειμένων. Εναλλακτικά, μπορείτε να φανταστείτε πώς θα έμοιαζαν τα καθημερινά αντικείμενα της ζωής μας σε ένα μουσείο και τι ιστορίες θα έλεγαν για αυτά οι μελλοντικές γενιές».
Η συνήθεια να χρησιμοποιείτε προτροπές γραφής μπορεί να οξύνει τη φαντασία σας με την πάροδο του χρόνου.
Το ημερολόγιο των ονείρων
Από όλες τις παράξενες συνδέσεις που μπορεί να σχηματίσει το μυαλό, αυτές που βρίσκονται στα όνειρα είναι πιθανώς οι πιο παράδοξες. Το ασυνείδητό μας αντλεί από τη μνήμη, τα συναισθήματα και τις αισθητηριακές εμπειρίες μας, τα αναμιγνύει και δημιουργεί τρελές, απροσδόκητες και περιστασιακά όμορφες αφηγήσεις. Τα όνειρα ανακατεύουν το μυαλό. Αν και πολλά από αυτά που προκύπτουν από αυτή την τυχαία διαδικασία ανασύνθεσης είναι άχρηστα, μερικά από αυτά είναι πράγματι δημιουργικά. Η παρατήρηση της σύνθεσης των ονείρων σας μπορεί να αναβαθμίσει τις δημιουργικές σας ικανότητες και όταν είστε ξύπνιοι. Είναι σημαντικό να καταγράφετε τα όνειρά σας αμέσως μόλις ξυπνάτε, καθώς ξεθωριάζουν και χάνονται γρήγορα από τη μνήμη.
Σκηνική αναπαράσταση
Μια άσκηση που προτείνει η Σαντ είναι ένα παιχνίδι μνήμης. Συμβουλεύει να κοιτάξετε έξω από το παράθυρο για 10΄΄, μετά να απομακρύνετε το βλέμμα σας και να γράψετε κάθε λεπτομέρεια που μπορείτε να θυμηθείτε. Στη συνέχεια, κοιτάξτε ξανά έξω και αξιολογήστε πόσο ακριβής ήταν η αναπαράσταση της σκηνής στο μυαλό σας. Αυτή η δραστηριότητα σάς αναγκάζει να παρατηρήσετε, να καταγράψετε στη μνήμη και τέλος να επαναφέρετε με ακρίβεια στοιχεία από το περιβάλλον σας, ενδυναμώνοντας την ικανότητα αυτή και εμπλουτίζοντας τη νοητική σας ‘αποθήκη΄.
Θεατρικοί αυτοσχεδιασμοί
Η Κάιντ ισχυρίζεται ότι ο αυτοσχεδιασμός στο θέατρο ή στο θεατρικό παιχνίδι οξύνει τη φαντασία. «Μπορούμε να βρούμε τεχνικές που διευρύνουν τη φαντασία σε είδη παιχνιδιών και προθέρμανσης που χρησιμοποιούνται σε μαθήματα και εργαστήρια αυτοσχεδιαστικής κωμωδίας», είπε. «Αυτού του είδους οι δραστηριότητες βοηθούν κάποιον να ξεφύγει από μια παγιωμένη νοοτροπία, να γίνει πιο δεκτικός σε νέες ιδέες και να σκέφτεται πιο γρήγορα».
Μπορείτε να βρείτε μια λίστα με παιχνίδια αυτοσχεδιασμού εδώ.
Ποίηση και λογοτεχνία
Αν, όπως υποδηλώνει η Κάιντ, «η παραγωγικότητα της φαντασίας συνδέεται με την ευρύτητα του αποθέματος εμπειριών του ατόμου», τότε δεν υπάρχει καλύτερο μέρος για να βρείτε ποιοτικό υλικό για να ασκήσετε τη φαντασία σας από τα σπουδαία κλασικά έργα της λογοτεχνίας και της ποίησης. Συχνά, η φαντασία του ενός ενεργοποιείται από τη φαντασία ενός άλλου. Στα κλασικά έργα της λογοτεχνίας θα εξερευνήσετε νέους κόσμους, θα συναντήσετε μια πληθώρα ανθρώπινων τύπων, θα εντρυφήσετε σε πρωτόγνωρες ιδέες. Όλα αυτά εμπλουτίζουν και εσάς και το πνεύμα σας.
Τα αστέρια ως διαχρονική πηγή έμπνευσης
Ανέκαθεν η ανθρωπότητα εμπνεόταν από τον λαμπερό έναστρο ουρανό. Ο Αριστοτέλης, μάλιστα, έφτασε στο σημείο να τον θεωρήσει την πραγματική προέλευση της φιλοσοφίας. Στο έργο του «Μεταφυσική» αναφέρει:
«Είναι μέσω του θαυμασμού που οι άνθρωποι άρχισαν να φιλοσοφούν. Αρχικά θαυμάζοντας τις προφανείς αινιγματικές καταστάσεις και στη συνέχεια, με σταδιακή πρόοδο, θέτοντας ερωτήματα και για τα μεγαλύτερα ζητήματα, π.χ. για τις αλλαγές της σελήνης και του ήλιου, για τα αστέρια και για την προέλευση του σύμπαντος. Τώρα, αυτός που αναρωτιέται και είναι μπερδεμένος αισθάνεται ότι είναι αδαής (επομένως, ο λάτρης των μύθων είναι κατά μία έννοια φιλόσοφος, αφού οι μύθοι αποτελούνται από θαύματα)· επομένως… ήταν για να ξεφύγουν από την άγνοια που οι άνθρωποι ανέπτυξαν τη φιλοσοφία».
Όπως αναφέρεται στο The Dark Sky Project, «η εμπειρία του νυχτερινού ουρανού προσφέρει προοπτική, έμπνευση και μας οδηγεί να αναλογιστούμε την ανθρωπότητα και τη θέση μας στο σύμπαν. Η ιστορία των επιστημονικών ανακαλύψεων και ακόμη και η ίδια η ανθρώπινη περιέργεια οφείλουν πολλά στον έναστρο ουρανό».
Αφήστε τη φαντασία σας να αναφλεγεί από τη φωτιά των αστεριών.
