Η νέα Ελλάδα της «Idiocracy»: Μισοί μαθητές κάτω από τη βάση και η σκέψη σε παρακμή

Ένα έθνος που κάποτε συνέδεσε το όνομά του με τα γράμματα, τη φιλοσοφία και τις επιστήμες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με μια βαθιά εκπαιδευτική κρίση. Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός, δηλαδή η αδυναμία ουσιαστικής κατανόησης ενός κειμένου, επεξεργασίας πληροφοριών και εφαρμογής βασικών γνώσεων στην καθημερινότητα, παύει να αποτελεί περιθωριακό πρόβλημα και αποκτά διαστάσεις κοινωνικής απειλής.

Με βάση τα στοιχεία του ΟΟΣΑ που παρατίθενται για την PISA 2025, σχεδόν οι μισοί Έλληνες μαθητές εμφανίζονται κάτω από το βασικό επίπεδο επάρκειας σε κρίσιμα γνωστικά πεδία. Το 49,5% καταγράφεται κάτω από το όριο στα Μαθηματικά, το 43,8% στην Κατανόηση Κειμένου και το 40,9% στις Φυσικές Επιστήμες.

Η εικόνα γίνεται ακόμη βαρύτερη όταν εξεταστεί η πορεία στον χρόνο. Σε σχέση με το 2022, καταγράφεται πτώση 16 μονάδων στην ανάγνωση, επτά μονάδων στις Φυσικές Επιστήμες και έξι στα Μαθηματικά. Σε βάθος δεκαετίας, η υποχώρηση της Ελλάδας παρουσιάζεται ως πολλαπλάσια του μέσου όρου των χωρών του ΟΟΣΑ.

Πίσω από τους ψυχρούς αριθμούς βρίσκεται μια πολύ βαθύτερη κρίση. Ένα εκπαιδευτικό μοντέλο που επί χρόνια επιβραβεύει την αποστήθιση περισσότερο από την κατανόηση, παράγει μαθητές οι οποίοι συχνά μαθαίνουν να αναπαράγουν πληροφορίες χωρίς να εκπαιδεύονται επαρκώς να τις επεξεργάζονται, να τις αμφισβητούν και να τις συνδέουν μεταξύ τους.

Η υποχώρηση της επαφής με την κλασική λογοτεχνία, την ιστορία των ιδεών και την ελληνική γλωσσική παράδοση εντείνει το πρόβλημα. Όσο φτωχαίνει το λεξιλόγιο, περιορίζεται και η δυνατότητα σύνθετης σκέψης. Η γλώσσα δεν αποτελεί απλώς μέσο επικοινωνίας. Αποτελεί βασικό εργαλείο συγκρότησης του ίδιου του νου.

Στην ίδια εξίσωση προστίθεται πλέον η καθημερινή κυριαρχία των οθονών. Τα κοινωνικά δίκτυα, τα σύντομα βίντεο, η αδιάκοπη εναλλαγή εικόνων, οι πλατφόρμες ψυχαγωγίας και η κουλτούρα της ακαριαίας κατανάλωσης περιεχομένου διαμορφώνουν έναν εγκέφαλο συνηθισμένο στη διαρκή διέγερση και όλο και λιγότερο εκπαιδευμένο στη συγκέντρωση.

Η ανάγνωση ενός βιβλίου απαιτεί χρόνο. Η μελέτη απαιτεί κόπο. Η κατανόηση απαιτεί υπομονή. Το ψηφιακό περιβάλλον εκπαιδεύει όλο και περισσότερο στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση: ταχύτητα, εναλλαγή, επιφανειακή πληροφορία, άμεση επιβράβευση.

Το σχολείο καλείται να λειτουργήσει μέσα σε αυτή τη συνθήκη έχοντας ήδη χάσει μέρος του κύρους του. Η σχέση μαθητή και δασκάλου έχει μεταβληθεί, το λειτούργημα της διδασκαλίας απαξιώνεται συχνά κοινωνικά, ενώ η μαζική εξάρτηση από τα φροντιστήρια επιβεβαιώνει τις αδυναμίες ενός συστήματος που αδυνατεί να καλύψει επαρκώς τις διαφορετικές ανάγκες κάθε μαθητή.

Η τυποποίηση της εκπαίδευσης περιορίζει ακόμη περισσότερο την ουσιαστική μάθηση. Παιδιά με διαφορετικά ενδιαφέροντα, δυνατότητες, ρυθμούς και χαρακτήρες οδηγούνται μέσα από το ίδιο καλούπι, με βασικό στόχο τη βαθμολογία, τις εξετάσεις και τελικά την απόκτηση ενός τίτλου σπουδών.

Έτσι δημιουργείται και μία ακόμη στρέβλωση: η κοινωνική εμμονή με το πτυχίο ως σύμβολο καταξίωσης, ακόμη και όταν πίσω από αυτό δεν υπάρχει αντίστοιχο επίπεδο γνώσης. Το περιτύλιγμα πολλές φορές αποκτά μεγαλύτερη αξία από το πραγματικό μορφωτικό περιεχόμενο.

Από την κρίση της εκπαίδευσης στην κρίση της σκέψης

Η εκπαιδευτική παρακμή δεν γεννιέται μόνο μέσα στις σχολικές αίθουσες. Η οικογένεια, τα κοινωνικά πρότυπα και το πολιτιστικό περιβάλλον συμμετέχουν εξίσου στη διαμόρφωση του νέου ανθρώπου.

Η αποδυνάμωση σταθερών οικογενειακών δομών, η περιορισμένη παρουσία των γονέων λόγω εξαντλητικών ρυθμών εργασίας και η παράδοση της διαπαιδαγώγησης στις οθόνες δημιουργούν ένα διαφορετικό περιβάλλον ανάπτυξης. Σε πολλά σπίτια το κινητό τηλέφωνο και το τάμπλετ έχουν αναλάβει ρόλο που παλαιότερα είχαν η συζήτηση, το βιβλίο, το παιχνίδι και η προσωπική επαφή.

Μαζί με αυτά, ένα μεγάλο μέρος της δημόσιας κουλτούρας προβάλλει ως πρότυπο την εύκολη επιτυχία, το γρήγορο χρήμα, την επιβολή, τη διαρκή κατανάλωση και την άμεση ικανοποίηση. Ο κόπος, η πειθαρχία, η μελέτη και η σταδιακή κατάκτηση ενός στόχου εμφανίζονται ολοένα λιγότερο ελκυστικά σε ένα περιβάλλον που υπόσχεται τα πάντα «εδώ και τώρα».

Στην κριτική αυτή εντάσσεται και η συζήτηση για την υποχώρηση παραδοσιακών αξιακών αναφορών, της πολιτιστικής κληρονομιάς και της θρησκευτικής παράδοσης. Η σύνδεση αυτών των παραγόντων με την εκπαιδευτική επίδοση αποτελεί κυρίως κοινωνική και ιδεολογική ερμηνεία, όμως αποτυπώνει μια υπαρκτή αγωνία για την απώλεια σταθερών σημείων αναφοράς μέσα σε μια εποχή αδιάκοπης μεταβολής.

Ταυτόχρονα, ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μέσα σε έναν πρωτοφανή όγκο πληροφορίας. Ειδήσεις, βίντεο, ειδοποιήσεις, διαφημίσεις, αναρτήσεις και μηνύματα διεκδικούν κάθε λεπτό την προσοχή του. Η υπερπληροφόρηση δεν ταυτίζεται με τη γνώση. Συχνά καταλήγει σε γνωστικό κορεσμό, όπου ο εγκέφαλος καταναλώνει τεράστιες ποσότητες δεδομένων χωρίς να έχει τον χρόνο να τις ταξινομήσει, να τις αξιολογήσει και να τις μετατρέψει σε ουσιαστική κατανόηση.

Σε αυτό το περιβάλλον εισέρχεται τώρα με τεράστια δύναμη και η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει εξαιρετικό εργαλείο μάθησης, έρευνας και δημιουργίας. Η άκριτη χρήση της, όμως, κρύβει έναν πραγματικό κίνδυνο: τη σταδιακή εκχώρηση βασικών νοητικών λειτουργιών σε ένα εξωτερικό σύστημα.

Όταν ο μαθητής ζητά από μια μηχανή να διαβάσει αντί γι’ αυτόν, να συνοψίσει αντί γι’ αυτόν, να γράψει την εργασία, να παράγει τις ιδέες, να λύσει το πρόβλημα και να σχηματίσει ακόμη και την άποψη, τότε η τεχνολογία παύει να λειτουργεί ως ενισχυτής της σκέψης και αρχίζει να μετατρέπεται σε υποκατάστατό της.

Η πραγματική απειλή βρίσκεται ακριβώς εκεί. Ένας άνθρωπος που σταματά να ασκεί συστηματικά τη μνήμη, τη φαντασία, την κρίση και τη δημιουργική του ικανότητα κινδυνεύει σταδιακά να εξαρτηθεί από τη μηχανή για λειτουργίες που μέχρι χθες θεωρούνταν αυτονόητα ανθρώπινες.

Η καρτεσιανή αρχή «σκέφτομαι, άρα υπάρχω» αποκτά μέσα σε αυτή τη συνθήκη μια σκοτεινή αντιστροφή: η ύπαρξη συνεχίζεται, ενώ η ίδια η λειτουργία της σκέψης παραχωρείται σταδιακά σε κάποιο εξωτερικό σύστημα.

Η «Idiocracy» ως σάτιρα που μοιάζει όλο και λιγότερο μακρινή

Η ταινία Idiocracy οικοδομεί πάνω σε αυτή την ιδέα μία ακραία δυστοπική σάτιρα. Η ανθρωπότητα του μέλλοντος έχει υποστεί τέτοια νοητική καθίζηση ώστε οι πολίτες δυσκολεύονται ακόμη και να σχηματίσουν ολοκληρωμένες προτάσεις.

Η γλώσσα έχει καταρρεύσει, το λεξιλόγιο έχει περιοριστεί δραματικά και η επικοινωνία βασίζεται σε βωμολοχίες, συνθήματα και απλουστευμένες εκφράσεις. Η επιστήμη έχει χάσει το περιεχόμενό της και η τεχνολογία χρησιμοποιείται από ανθρώπους που αγνοούν πλήρως τον τρόπο λειτουργίας της.

Οι θεσμοί εξακολουθούν τυπικά να υπάρχουν, έχουν μετατραπεί όμως σε κενές καρικατούρες. Οι γιατροί αδυνατούν να πραγματοποιήσουν στοιχειώδη διάγνωση και παραδίδουν την κρίση τους σε αυτοματοποιημένες συσκευές. Οι αξιωματούχοι δεν διαθέτουν τις γνωστικές ικανότητες που απαιτούν οι θέσεις τους.

Οι πόλεις πνίγονται στα σκουπίδια, επειδή κανείς δεν διαθέτει πλέον τη γνώση και την οργανωτική ικανότητα να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Η γεωργία έχει σχεδόν καταρρεύσει, καθώς ο πληθυσμός έχει πειστεί από τη διαφήμιση μιας πανίσχυρης εταιρείας ότι τα φυτά πρέπει να ποτίζονται με το ενεργειακό ποτό «Brawndo» αντί με νερό.

Η ίδια εταιρεία κυριαρχεί στην οικονομία και επηρεάζει ουσιαστικά ολόκληρη την κοινωνική οργάνωση. Η εμπορική προπαγάνδα έχει υποκαταστήσει την κοινή λογική.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον οι άνθρωποι αποδέχονται ακόμη και τη σήμανσή τους με κωδικούς ως αυτονόητο στοιχείο της ζωής τους. Η ατομική αυτονομία έχει περιοριστεί δραματικά, χωρίς η κοινωνία να διαθέτει το γνωστικό επίπεδο που απαιτείται για να αντιληφθεί την απώλεια.

Η ειρωνεία της ταινίας κορυφώνεται όταν δύο άνθρωποι από το παρελθόν ξυπνούν πέντε αιώνες αργότερα. Άτομα απολύτως μέσης νοημοσύνης για τα δεδομένα της εποχής τους εμφανίζονται ξαφνικά ως ιδιοφυΐες μέσα σε έναν κόσμο γενικευμένης πνευματικής παρακμής.

Η υπερβολή αποτελεί βασικό εργαλείο της σάτιρας. Παρ’ όλα αυτά, ορισμένες από τις εικόνες της ταινίας αποκτούν σήμερα μια ενοχλητική οικειότητα: η συρρίκνωση του λεξιλογίου, η εξάρτηση από τις οθόνες, η υποκατάσταση της γνώσης από αυτοματισμούς, η κυριαρχία της διαφήμισης, η αδυναμία συγκέντρωσης και η σταδιακή απώλεια βασικών δεξιοτήτων.

Το πραγματικό ζήτημα δεν βρίσκεται σε κάποιο οργανωμένο σχέδιο «εξηλιθίωσης» της κοινωνίας. Βρίσκεται στις συνθήκες που επιβραβεύουν την πνευματική αδράνεια και μετατρέπουν την ευκολία σε βασικό κριτήριο της καθημερινότητας.

Μια κοινωνία που παύει να διαβάζει, να μελετά, να αμφισβητεί και να συζητά με επιχειρήματα γίνεται αναπόφευκτα περισσότερο ευάλωτη. Ο πολίτης που δυσκολεύεται να κατανοήσει ένα κείμενο δυσκολεύεται επίσης να ελέγξει την εξουσία, να αξιολογήσει μια πολιτική πρόταση, να αναγνωρίσει την προπαγάνδα και να διακρίνει την πληροφορία από τη χειραγώγηση.

Γι’ αυτό ο λειτουργικός αναλφαβητισμός αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από εκπαιδευτική αποτυχία. Είναι πρόβλημα δημοκρατίας.

Η απάντηση βρίσκεται στην επαναφορά της ουσιαστικής ανάγνωσης, στην ενίσχυση της γλώσσας, στη διδασκαλία της λογικής και της κριτικής σκέψης, στην επαφή με την ιστορία, τη λογοτεχνία και τις επιστήμες, στην ενδυνάμωση του ρόλου του εκπαιδευτικού και στη συνειδητή χρήση της τεχνολογίας ως εργαλείου και όχι ως υποκατάστατου του ανθρώπινου νου.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη οφείλει να χρησιμοποιείται για να κάνει έναν άνθρωπο ικανότερο να σκέφτεται και όχι για να του αφαιρεί την ανάγκη να σκέφτεται.

Το ίδιο ισχύει και για τα παιδιά. Η μεγαλύτερη άμυνα απέναντι σε μια μελλοντική κοινωνία πνευματικής παρακμής παραμένει η συστηματική καλλιέργεια της προσοχής, της περιέργειας, της γνώσης και της προσωπικής κρίσης.

Μια κοινωνία που εκχωρεί τη σκέψη της σε οθόνες, αλγορίθμους και έτοιμες απαντήσεις μπορεί να διατηρεί όλες τις εξωτερικές μορφές της ελευθερίας και ταυτόχρονα να χάνει σταδιακά την ικανότητα να τις υπερασπιστεί.

Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες έχει συνδέσει τις δικτατορίες με την καταπίεση, την υποδούλωση και τη βαναυσότητα, επισημαίνοντας ως βαθύτερο κίνδυνο την καλλιέργεια της ίδιας της ηλιθιότητας.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο σκληρή προειδοποίηση: η ελευθερία δεν χάνεται μόνο όταν κάποιος απαγορεύει στον άνθρωπο να σκέφτεται. Χάνεται επίσης όταν ο άνθρωπος συνηθίζει να μη χρειάζεται πλέον να σκέφτεται μόνος του.