Η νέα Μέση Ανατολή μετά τον πόλεμο ΗΠΑ-Ιράν

Μια νέα, εξαιρετικά ρευστή και βίαιη γεωπολιτική πραγματικότητα έχει διαμορφωθεί στη Μέση Ανατολή, έπειτα από περισσότερα από δύο χρόνια συγκρούσεων που ξεκίνησαν με την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς εναντίον του Ισραήλ, στις 7 Οκτωβρίου 2023. Η περιοχή έχει υποστεί ριζικό μετασχηματισμό, με τις παραδοσιακές συμμαχίες να ανατρέπονται, τα μέτωπα των μαχών να διευρύνονται πέρα από κάθε προηγούμενο και την παγκόσμια οικονομία να δέχεται ισχυρούς κραδασμούς. Η πρόσφατη κλιμάκωση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, η οποία συνεχίζεται έως και σήμερα, Τρίτη, έχει φέρει στο προσκήνιο εικόνες καταστροφής, όπως αυτή ενός φλεγόμενου δεξαμενόπλοιου του Κατάρ στα Στενά του Ορμούζ, υπενθυμίζοντας την ευθραυστότητα της ναυσιπλοΐας σε μια από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες του πλανήτη.

Η κατάρρευση της σταθερότητας και οι νέες συμμαχίες

Η ανάλυση του Bloomberg Economics για την κατάσταση στην περιοχή, μετά την εκεχειρία ΗΠΑ–Ιράν, αποκαλύπτει μια εικόνα αυξημένης πόλωσης και βίας. Από τις 45 διμερείς σχέσεις που εξετάστηκαν, οι μισές παρουσίασαν αλλαγές στη δυναμική τους. Εννέα συμμαχίες ενισχύθηκαν, δέκα αποδυναμώθηκαν και μόλις εννέα παρέμειναν αμετάβλητες. Το Ιράν και το Ισραήλ αναδεικνύονται ως οι δύο χώρες με τις πιο τεταμένες σχέσεις, σε ένα περιβάλλον όπου η σύγκρουση έχει εξαπλωθεί από τη Γάζα στον Λίβανο, τη Συρία, την Υεμένη και το ίδιο το Ιράν. Η επίθεση της Χαμάς πυροδότησε μια αλυσίδα γεγονότων που οδήγησαν το Ισραήλ να εξουδετερώσει αρκετούς συμμάχους της Τεχεράνης, μόνο για να διαπιστώσει ότι αυτοί διατηρούσαν την ικανότητα να απειλούν το ίδιο το Ισραήλ, να εκτοξεύουν χιλιάδες πυραύλους εναντίον χωρών του Κόλπου και να διαταράσσουν το παγκόσμιο εμπόριο.

Η Ντίνα Εσφαντιάρι, επικεφαλής αναλύτρια για τη Μέση Ανατολή στο Bloomberg Economics, σημειώνει ότι οι περιφερειακές ισορροπίες είχαν ήδη αρχίσει να διαμορφώνονται πριν από το 2023, αλλά τα δύο χρόνια πολέμου έχουν ενισχύσει αυτές τις διαιρέσεις, διαιρώντας την περιοχή σε αντίπαλα στρατόπεδα απέναντι σε ένα ολοένα πιο επιθετικό Ισραήλ. Η ίδια υπογραμμίζει ότι η Μέση Ανατολή είναι πλέον σε χειρότερη κατάσταση, πιο διχασμένη και βίαιη, με την ελευθερία της ναυσιπλοΐας να έχει πληγεί ανεπανόρθωτα και τις προοπτικές επιστροφής σε μια στοιχειώδη σταθερότητα να παραμένουν εξαιρετικά περιορισμένες.

Οικονομικές επιπτώσεις και η ενεργειακή κρίση

Οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου είναι βαθιές και πολυεπίπεδες. Η τιμή του Brent εκτοξεύθηκε στα 126,41 δολάρια το βαρέλι τον Απρίλιο, από 72,48 δολάρια πριν από την έναρξη του πολέμου, ενώ οι τιμές στα πρατήρια καυσίμων στις ΗΠΑ ξεπέρασαν τα 4,50 δολάρια το γαλόνι. Αν και η τιμή του πετρελαίου έχει υποχωρήσει κάτω από τα 80 δολάρια, το κόστος ασφάλισης για τα πλοία που διασχίζουν τα Στενά του Ορμούζ αναμένεται να παραμείνει αυξημένο, καθώς οι πλοιοκτήτες ενσωματώνουν πλέον τον κίνδυνο μιας νέας διακοπής. Η επίθεση του Ιράν στο Ρας Λαφάν του Κατάρ προκάλεσε ζημιές σε μονάδες υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), που αντιστοιχούν περίπου στο 17% της εξαγωγικής δυναμικότητας της χώρας, με τις επισκευές να ενδέχεται να χρειαστούν χρόνια. Αυτό έχει προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις, με τους Ευρωπαίους αγοραστές να αναζητούν εναλλακτικά φορτία, διατηρώντας την πίεση στις αγορές ενέργειας, λιπασμάτων και πετροχημικών, ενώ στην Αφρική το υψηλότερο κόστος καυσίμων και λιπασμάτων επιβαρύνει τους κρατικούς προϋπολογισμούς και απειλεί τις μελλοντικές σοδειές.

Το Ιράν, παρά τα πλήγματα που δέχθηκε, φαίνεται να έχει το πάνω χέρι στις διαπραγματεύσεις για μια μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης εξακολουθούν να απειλούν τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, ενώ ο πρόεδρος Τραμπ, μετά τις νέες ανταλλαγές πυρών, δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα επαναφέρουν τον αποκλεισμό ιρανικών πλοίων και απαίτησε επιβάρυνση 20% σε όλα τα υπόλοιπα φορτία. Η κρίση ανάγκασε τις κυβερνήσεις του Κόλπου να επανεξετάσουν την εξάρτησή τους από τα Στενά, με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα να σχεδιάζουν νέες υποδομές εκτός της περιοχής, σε μια προσπάθεια να μειώσουν μόνιμα την ευπάθειά τους.

Η γεωπολιτική αναδιάταξη και ο ρόλος του Ισραήλ

Μία από τις πρώτες γεωπολιτικές απώλειες ήταν η αμερικανική προσπάθεια ένταξης της Σαουδικής Αραβίας στις Συμφωνίες του Αβραάμ. Πριν από τον πόλεμο, το Ριάντ κινούνταν προς μια συμφωνία με το Ισραήλ, αλλά η αναγνώρισή του κατέστη πολιτικά αδύνατη λόγω των ισραηλινών επιδρομών στη Γάζα. Αντίθετα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ενίσχυσαν περαιτέρω τη σχέση τους με το Ισραήλ, φτάνοντας σε επίπεδο συνεργασίας χωρίς προηγούμενο, με ανταλλαγή πληροφοριών και συντονισμό στρατιωτικών επιχειρήσεων. Αυτό οδήγησε σε ρήξη με τη Σαουδική Αραβία, η οποία επέλεξε μια πιο διπλωματική οδό, ενισχύοντας τις σχέσεις της με την Αίγυπτο, την Τουρκία και το Πακιστάν. Η διαφωνία αυτή κορυφώθηκε με την αποχώρηση των ΗΑΕ από τον ΟΠΕΚ, αιφνιδιάζοντας το Ριάντ εν μέσω της σοβαρότερης ενεργειακής κρίσης εδώ και μια γενιά.

Το Ισραήλ, από την πλευρά του, βγήκε από τους πολέμους ισχυρότερο στο πεδίο της μάχης αλλά περισσότερο απομονωμένο από ποτέ. Η κυβέρνηση Νετανιάχου επιτάχυνε την επέκταση των εποικισμών και η Κνεσέτ απέρριψε επίσημα τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους. Οι στρατιωτικές επιτυχίες, ωστόσο, ενίσχυσαν τη διεθνή απομόνωση, με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο να εκδίδει ένταλμα σύλληψης κατά του πρωθυπουργού και πολλές χώρες, όπως η Βρετανία, η Γαλλία και ο Καναδάς, να αναγνωρίζουν παλαιστινιακό κράτος. Παρά την αυξανόμενη κριτική, οι ΗΠΑ διατήρησαν μια πολιτική ασφυκτικής αγκαλιάς προς το Ισραήλ, αν και η σχέση αυτή δέχεται πιέσεις, με δημοσκοπήσεις να δείχνουν ότι η αμερικανική κοινή γνώμη είναι πλέον περισσότερο συμπαθής προς τους Παλαιστινίους παρά προς τους Ισραηλινούς.

Το αβέβαιο μέλλον και η εύθραυστη εκεχειρία

Ο πόλεμος Τραμπ–Νετανιάχου, που ξεκίνησε στα τέλη Φεβρουαρίου, οδήγησε στον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, αλλά η απάντηση της Τεχεράνης απέδειξε ότι η χώρα παραμένει ικανή να επιβάλει τεράστιο κόστος. Η συμφωνία που υπεγράφη στις Βερσαλλίες παραμένει εύθραυστη, με το Ιράν να μην έχει αποδεχθεί σαφείς περιορισμούς στο πυρηνικό του πρόγραμμα και να διατηρεί τον στρατηγικό του έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ. Ο πρόεδρος Τραμπ, απογοητευμένος από την αδυναμία του να τερματίσει τον πόλεμο, εξέφρασε την οργή του, δηλώνοντας ότι η εκεχειρία έχει τελειώσει. Όπως σημειώνει ο Γιασέρ Οσμάν, πρώην απεσταλμένος της Αιγύπτου στην Τεχεράνη, ο πόλεμος μπορεί τελικά να έχει οδηγήσει σε αποτελέσματα που εξυπηρετούν τα συμφέροντα του Ιράν, με το καθεστώς να εξέρχεται ισχυρότερο και πιο αποφασισμένο από ό,τι πριν.