Hellenic Heritage Α.Ε.: Η κυβέρνηση βάζει τον πολιτισμό σε εταιρική βιτρίνα

Με την ψήφιση του νομοσχεδίου για τη σύσταση της «Hellenic Heritage – Οργανισμός Ανάπτυξης και Διαχείρισης Ελληνικής Πολιτιστικής Κληρονομιάς Α.Ε.», η κυβέρνηση Μητσοτάκη μεταφέρει ένα μεγάλο μέρος της οικονομικής και επιχειρησιακής διαχείρισης του πολιτισμού σε ένα νέο εταιρικό σχήμα ιδιωτικού δικαίου.

Η κυβέρνηση και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη παρουσιάζουν την επιλογή ως αναγκαίο εκσυγχρονισμό. Το νομοσχέδιο, όμως, δεν περιορίζεται σε ψηφιακές εφαρμογές και οργανωτικές αλλαγές. Η νέα εταιρεία αποκτά κεντρικό ρόλο στη διαχείριση του ηλεκτρονικού εισιτηρίου, των φυσικών και διαδικτυακών πωλητηρίων, των αναψυκτηρίων, των εμπορικών προϊόντων και περιουσιακών στοιχείων που συνδέονται με το Υπουργείο Πολιτισμού και τον ΟΔΑΠ.

Η Hellenic Heritage προβλέπεται να λειτουργήσει για 50 χρόνια, με δυνατότητα παράτασης. Το 90% των αμεταβίβαστων μετοχών της ανήκει στο Ελληνικό Δημόσιο και το υπόλοιπο 10% στον ΟΔΑΠ. Η συγκεκριμένη σύνθεση αποκλείει, με βάση το ψηφισμένο πλαίσιο, την είσοδο ιδιωτών στο μετοχικό κεφάλαιο.

Αυτή η πρόβλεψη δεν ακυρώνει το βασικό πολιτικό ζήτημα. Η εμπορική διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς συγκεντρώνεται σε μία ανώνυμη εταιρεία με διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια, η διοίκηση της οποίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις επιλογές της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας.

Εισιτήρια, πωλητήρια και αναψυκτήρια στον εταιρικό μηχανισμό

Στις αρμοδιότητες της νέας Α.Ε. περιλαμβάνονται η δημιουργία και λειτουργία συστημάτων ηλεκτρονικής αγοράς εισιτηρίων, η διαχείριση φυσικών και διαδικτυακών πωλητηρίων, η διάθεση αντιγράφων και εμπορικών προϊόντων, καθώς και η συνεργασία με καταστήματα τρίτων και ιδιωτικά εμπορικά δίκτυα.

Στην έννοια της ακίνητης περιουσίας που καλείται να αξιοποιήσει περιλαμβάνονται τα ακίνητα του ΟΔΑΠ και όσα ακίνητα του Υπουργείου Πολιτισμού έχουν ήδη ανατεθεί στη διαχείρισή του, μαζί με πωλητήρια και αναψυκτήρια που εξυπηρετούν τους επισκέπτες.

Παράλληλα, υφιστάμενες συμβάσεις προμηθειών, υπηρεσιών, μισθώσεων, εκμισθώσεων και παραχωρήσεων του ΟΔΑΠ συνεχίζονται από τη νέα εταιρεία. Το ίδιο προβλέπεται για εκκρεμείς διαδικασίες ανάθεσης και σύναψης συμβάσεων.

Η διάταξη αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η νέα Α.Ε. δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Παραλαμβάνει έναν ήδη διαμορφωμένο ιστό συμβάσεων και συνεργασιών, αποκτώντας τη δυνατότητα να τον επεκτείνει μέσα από ένα εταιρικό μοντέλο που λειτουργεί με διαφορετική λογική από μια κλασική δημόσια υπηρεσία.

Το διοικητικό συμβούλιο είναι επταμελές. Ο πρόεδρος και ο διευθύνων σύμβουλος διορίζονται με απόφαση του υπουργού Πολιτισμού, ενώ τα υπόλοιπα μέλη επιλέγονται με ισχυρή συμμετοχή των υπουργείων Πολιτισμού και Εθνικής Οικονομίας.

Εδώ εντοπίζεται ο σοβαρότερος κίνδυνος. Η συγκέντρωση σημαντικών εσόδων, εμπορικών δραστηριοτήτων, συμβάσεων και περιουσιακών στοιχείων σε έναν φορέα, του οποίου η διοίκηση καθορίζεται από την κυβέρνηση, απαιτεί πολύ αυστηρότερες εγγυήσεις διαφάνειας από εκείνες που προσφέρει μια γενική επίκληση του δημόσιου συμφέροντος.

Οι δημόσιες συμβάσεις εξακολουθούν να υπάγονται στον ν. 4412/2016. Συνεπώς, ο ισχυρισμός ότι το νομοσχέδιο επιτρέπει ανεξέλεγκτες αναθέσεις σε κυβερνητικούς φίλους δεν προκύπτει αυτομάτως από τις διατάξεις του. Η πολιτική ανησυχία παραμένει υπαρκτή, καθώς οι αποφάσεις για συνεργάτες, προϊόντα, εμπορικά δίκτυα και αξιοποίηση χώρων συγκεντρώνονται σε μια διοίκηση που ελέγχεται κυβερνητικά.

Η κυριότητα παραμένει δημόσια, η εμπορευματοποίηση προχωρά

Η Λίνα Μενδώνη απέρριψε τις καταγγελίες περί ξεπουλήματος, επισημαίνοντας ότι δεν μεταβιβάζεται η κυριότητα των μνημείων. Πράγματι, το νομοσχέδιο δεν παραχωρεί την Ακρόπολη, την Κνωσό, την Αρχαία Ολυμπία ή οποιοδήποτε άλλο μνημείο σε ιδιώτες.

Η προστασία και η κυριότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς εξακολουθούν να κατοχυρώνονται από το Σύνταγμα και την αρχαιολογική νομοθεσία. Η συζήτηση αφορά τον τρόπο διαχείρισης, τα έσοδα, τις συμβάσεις και την εμπορική αξιοποίηση που αναπτύσσεται γύρω από τα μνημεία.

Ο Ενιαίος Σύλλογος Υπαλλήλων του Υπουργείου Πολιτισμού έχει καταγγείλει ότι η μετατροπή του ΟΔΑΠ σε εταιρικό μηχανισμό ανοίγει τον δρόμο για βαθύτερη εμπορευματοποίηση και μεγαλύτερη εξάρτηση από ιδιωτικές εταιρείες. Οι εργαζόμενοι υποστηρίζουν ότι η διαχείριση εισιτηρίων σε ορισμένους μεγάλους αρχαιολογικούς χώρους έχει ήδη ανατεθεί σε ιδιώτες, προειδοποιώντας ότι το νέο μοντέλο μονιμοποιεί αυτή την κατεύθυνση.

Καταγγελίες ότι συγκεκριμένες εταιρείες ελέγχουν συνολικά την εστίαση ή τις πωλήσεις σουβενίρ χρειάζονται δημόσια έγγραφα, συμβάσεις και αποτελέσματα διαγωνισμών. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως αποδεδειγμένο γεγονός. Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, οφείλει να δημοσιοποιήσει πλήρως τους αναδόχους, τα οικονομικά ανταλλάγματα και τα κριτήρια κάθε συνεργασίας.

Ανακριβής είναι και ο ισχυρισμός ότι το 50% κάθε εισιτηρίου αρχαιολογικού χώρου καταλήγει αυτομάτως στο Υπερταμείο και στους δανειστές. Τέτοιος μηχανισμός δεν προβλέπεται στο νέο νομοσχέδιο, ενώ μνημεία και αρχαιολογικοί χώροι έχουν εξαιρεθεί θεσμικά από τη μεταβίβαση στην ΕΤΑΔ.

Το τρίτο Μνημόνιο και η ίδρυση του Υπερταμείου από την κυβέρνηση Τσίπρα δημιούργησαν ένα καθεστώς μακροχρόνιας αξιοποίησης δημόσιας περιουσίας και εύλογη κοινωνική καχυποψία. Δεν προκύπτει, όμως, ότι η σημερινή Hellenic Heritage αποτελεί αυτοματοποιημένη εφαρμογή κάποιας διάταξης του 2016 που επέβαλλε τη δημιουργία της ακριβώς δέκα χρόνια αργότερα.

Η πολιτική ευθύνη της κυβέρνησης Μητσοτάκη είναι αυτοτελής. Η ίδια επέλεξε να ιδρύσει την ανώνυμη εταιρεία, να συγκεντρώσει σε αυτήν εκτεταμένες εμπορικές αρμοδιότητες και να ενισχύσει την επιχειρηματική λογική στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ο πολιτισμός χρειάζεται αποτελεσματική διοίκηση, σύγχρονα εισιτήρια, οργανωμένα πωλητήρια και καλύτερες υπηρεσίες. Χρειάζεται ταυτόχρονα δημόσιο έλεγχο, καθολική πρόσβαση και πλήρη λογοδοσία. Η κυβέρνηση δεν δικαιούται να χρησιμοποιεί τον «εκσυγχρονισμό» ως λευκή επιταγή για αποφάσεις που θα καθορίζουν επί δεκαετίες ποιος διαχειρίζεται τα έσοδα και ποιος κερδίζει από την εμπορική εκμετάλλευση των μνημείων.

Το πραγματικό τεστ αρχίζει μετά την ψήφιση. Θα κριθεί στις διοικήσεις που θα διοριστούν, στις συμβάσεις που θα υπογραφούν, στα ονόματα των αναδόχων και στη διαδρομή κάθε ευρώ που εισπράττεται από τα εισιτήρια, τα αναψυκτήρια και τα πωλητήρια της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.