ΗΠΑ-Ιράν: Εύθραυστη συμφωνία

Η συμφωνία ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν έλαβε την έγκριση του Μοτζταμπά Χαμενεΐ, ενώ τα Στενά του Ορμούζ άρχισαν σταδιακά να ανοίγουν ξανά για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα πρώτο πλαίσιο αποκλιμάκωσης, την ώρα που η αβεβαιότητα γύρω από την έναρξη των επόμενων διαπραγματεύσεων απειλεί να επιβραδύνει την ειρηνευτική διαδικασία.

Στην πρώτη του δημόσια αντίδραση μετά την υπογραφή του «μνημονίου κατανόησης του Ισλαμαμπάντ», ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν ανέφερε ότι ενέκρινε τη συμφωνία, παρότι υπήρξε και αντίθετη άποψη στο εσωτερικό της ιρανικής ηγεσίας. Δεν έδωσε, ωστόσο, περισσότερες λεπτομέρειες για το περιεχόμενο των διαφωνιών ή για τα πρόσωπα που εξέφρασαν επιφυλάξεις.

Παρά την τυπική έγκριση της συμφωνίας-πλαισίου, παραμένει θολό το τοπίο για την έναρξη των διμερών συνομιλιών που είχαν προγραμματιστεί να αρχίσουν σήμερα στην Ελβετία, με στόχο την κατάρτιση οριστικής ειρηνευτικής συμφωνίας. Η αναβολή του ταξιδιού του Αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς επιβεβαιώνει ότι η διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε εύθραυστο σημείο.

Οι διαπραγματεύσεις αναμένεται να έχουν διάρκεια 60 ημερών, με δυνατότητα παράτασης εφόσον υπάρξει συμφωνία των δύο πλευρών. Στο επίκεντρό τους θα βρεθεί το πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας του Ιράν, μετά τη συμφωνία που έθεσε τέλος στον πόλεμο ο οποίος ξέσπασε στις 28 Φεβρουαρίου, με τους εκτεταμένους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Η σύγκρουση στοίχισε τη ζωή σε χιλιάδες ανθρώπους, κυρίως στο Ιράν και στον Λίβανο, ενώ προκάλεσε ισχυρούς κραδασμούς στην παγκόσμια οικονομία. Οι συνομιλίες επρόκειτο να αρχίσουν αμέσως μετά την επίσημη τελετή υπογραφής σε πολυτελές ξενοδοχείο στο Μπίργκενστοκ, στην Ελβετία, σε ορεινή περιοχή πάνω από τη λίμνη της Λουκέρνης.

Αναβολές και αβεβαιότητα πριν από τις τεχνικές συνομιλίες

Ο Τζέι Ντι Βανς, ο οποίος είχε οριστεί να εκπροσωπήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, ανέβαλε τελικά τη μετάβασή του στην Ελβετία. Το ίδιο έκανε και ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Σαμπάζ Σαρίφ, η μεσολάβηση του οποίου θεωρείται καθοριστική για την επίτευξη του αρχικού πλαισίου συμφωνίας.

Σύμφωνα με ανακοίνωση της αμερικανικής προεδρίας κατά τη διάρκεια της νύχτας, τα σχέδια για τις επικείμενες τεχνικές συνομιλίες δεν έχουν ακόμη οριστικοποιηθεί. Η Ουάσιγκτον ανέφερε ότι η αμερικανική αντιπροσωπεία παραμένει έτοιμη να αναχωρήσει με την πρώτη ευκαιρία, τονίζοντας παράλληλα ότι οι λεπτομέρειες των διαπραγματεύσεων δεν υπήρξαν ποτέ απλές ή προβλέψιμες.

Ο Βανς είχε δηλώσει νωρίτερα ότι ανέμενε να μεταβεί στην Ελβετία μέσα στο Σαββατοκύριακο, χωρίς να εμφανίζεται βέβαιος για τον ακριβή χρόνο αναχώρησης. Από την πλευρά της Τεχεράνης, δεν έχει δημοσιοποιηθεί μέχρι στιγμής καμία πληροφορία για αποστολή ιρανικής αντιπροσωπείας στην Ελβετία.

Το πρωτόκολλο της συμφωνίας υπογράφηκε εξ αποστάσεως και διαβιβάστηκε ηλεκτρονικά από τη μία πλευρά στην άλλη, με τις υπογραφές του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και του Ιρανού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν. Ο Μοτζταμπά Χαμενεΐ ανέφερε ότι το ενέκρινε παρά τις επιφυλάξεις που είχαν διατυπωθεί.

Ο Ιρανός ανώτατος ηγέτης υπογράμμισε ότι οι μελλοντικές διαπραγματεύσεις πρόσωπο με πρόσωπο δεν σημαίνουν αποδοχή των θέσεων του εχθρού. Ο ίδιος δεν έχει πραγματοποιήσει δημόσια εμφάνιση από τότε που διαδέχθηκε τον πατέρα του, Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε τις πρώτες ώρες των αμερικανοϊσραηλινών βομβαρδισμών.

Στο μεταξύ, η κίνηση στα Στενά του Ορμούζ έχει ξεκινήσει εκ νέου, ενώ οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις ανακοίνωσαν την άρση του αποκλεισμού που είχαν επιβάλει στα ιρανικά λιμάνια. Ο Τζέι Ντι Βανς ανέφερε ότι οι αμερικανικές δυνάμεις επέτρεψαν τη διέλευση περισσότερων από δέκα πλοίων.

Η ιρανική κρατική τηλεόραση, επικαλούμενη ανακοίνωση του ανώτατου συμβουλίου εθνικής ασφαλείας, μετέδωσε ότι όσα πλοία επιθυμούν να περάσουν από τα Στενά θα πρέπει να υποβάλλουν αίτημα σε νέο κυβερνητικό οργανισμό. Όπως προβλέπει η συμφωνία-πλαίσιο, οι διελεύσεις θα γίνονται χωρίς τέλη για περίοδο 60 ημερών.

Αντιδράσεις σε ΗΠΑ, Ιράν και Ισραήλ

Ο Ντόναλντ Τραμπ πανηγύρισε μέσω Truth Social την πτώση των τιμών του πετρελαίου, παρουσιάζοντας την αποκλιμάκωση ως επιτυχία της πολιτικής του, καθώς το κόστος του αργού πλησίαζε τις πρώτες πρωινές ώρες τα προπολεμικά επίπεδα.

Την ίδια στιγμή, ο Αμερικανός πρόεδρος δέχεται σφοδρή κριτική από μέρος του αμερικανικού Τύπου και από ορισμένους Ρεπουμπλικανούς, οι οποίοι θεωρούν τη συμφωνία υπερβολικά ευνοϊκή για το Ιράν. Κατά την άποψή τους, η Τεχεράνη εξασφαλίζει μεγάλα οικονομικά οφέλη χωρίς να έχει προηγηθεί η διάλυση του πυρηνικού της προγράμματος.

Η συμφωνία προβλέπει ότι, εφόσον συναφθεί οριστική συμφωνία, θα αποδεσμευτούν ιρανικοί πόροι στο εξωτερικό αξίας 300 δισ. δολαρίων. Παράλληλα, προβλέπεται άρση αμερικανικών κυρώσεων που εμπόδιζαν τις πωλήσεις ιρανικού πετρελαίου από την έναρξη εφαρμογής του πλαισίου.

Ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν χαρακτήρισε το κείμενο ιστορικό και το συνέδεσε με την ισχύ του Ιράν. Ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Τεχεράνης και πρόεδρος του κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ έκανε λόγο για καταγραφή της αποτυχίας των ΗΠΑ, προειδοποιώντας ότι οποιαδήποτε παραβίαση των δεσμεύσεων θα αντιμετωπιστεί με συντριπτική ανταπόδοση.

Ο Γκαλιμπάφ ανέφερε μέσω X ότι οι αντίπαλοι του Ιράν ηττήθηκαν ήδη μία φορά στον πόλεμο και ότι, αν επιλέξουν την ίδια διαδρομή, θα δεχθούν ακόμη πιο σκληρή απάντηση. Η τοποθέτηση αυτή δείχνει ότι η Τεχεράνη προσέρχεται στη διαδικασία αποκλιμάκωσης με σκληρή ρητορική και σαφή διάθεση να εμφανίσει τη συμφωνία ως πολιτική νίκη.

Από την πλευρά του Ισραήλ, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε ότι η μάχη δεν έχει τελειώσει, αποφεύγοντας να σχολιάσει ευθέως τη συμφωνία. Το πλαίσιο έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο Ισραήλ, ακόμη και στο εσωτερικό της κυβέρνησής του.

Ο Τζέι Ντι Βανς απάντησε αιχμηρά στις ισραηλινές επικρίσεις, σημειώνοντας ότι μια κυβέρνηση δεν θα έπρεπε να επιτίθεται στον μοναδικό ισχυρό σύμμαχο που της απομένει στον πλανήτη. Κάλεσε όσους στο Ισραήλ αμφισβητούν τις αποφάσεις της Ουάσιγκτον να αντιληφθούν τη νέα πραγματικότητα.

Ο Νετανιάχου, από την πλευρά του, υποστήριξε ότι η σχέση με τις ΗΠΑ παραμένει ζωτικής σημασίας, επιμένοντας όμως ότι οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις θα παραμείνουν στον νότιο Λίβανο για όσο το απαιτούν οι ανάγκες ασφαλείας. Η θέση αυτή έρχεται σε ένταση με τη συμφωνία-πλαίσιο, η οποία προβλέπει τερματισμό των εχθροπραξιών σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου.

Παρά την ανακοίνωση της συμφωνίας, οι ισραηλινές δυνάμεις συνέχισαν τα πλήγματα εναντίον της Χεζμπολάχ, που πρόσκειται στο Ιράν, σκοτώνοντας οκτώ ανθρώπους, εκ των οποίων τρεις χθες. Το σιιτικό κίνημα ανακοίνωσε ότι μαχητές του συγκρούστηκαν με μονάδα του ισραηλινού στρατού στον νότιο Λίβανο και κατέστρεψαν τρία ισραηλινά άρματα μάχης.

Η συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν ανοίγει ένα παράθυρο αποκλιμάκωσης σε μια περιοχή που παραμένει εξαιρετικά εύφλεκτη. Η επανεκκίνηση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, η πτώση των τιμών του πετρελαίου και η έναρξη μιας τεχνικής διαπραγμάτευσης μπορούν να λειτουργήσουν ως πρώτα βήματα σταθεροποίησης. Η καθυστέρηση στις συνομιλίες, οι αντιδράσεις στο Ισραήλ και η σκληρή ρητορική της Τεχεράνης δείχνουν ότι η ειρηνευτική διαδικασία παραμένει πολιτικά εύθραυστη.