ΗΠΑ-Σαουδική Αραβία: Υπογραφή πυρηνικής συμφωνίας

Το απόγευμα της Τετάρτης, στα κεντρικά γραφεία του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ στην Ουάσινγκτον, πραγματοποιήθηκε μια πολυαναμενόμενη τελετή. Αξιωματούχοι συγκεντρώθηκαν για να υπογράψουν μια συμφωνία πολιτικής πυρηνικής συνεργασίας μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σαουδικής Αραβίας, μια διαδικασία που βρισκόταν σε προετοιμασία για περισσότερες από δύο δεκαετίες. Στη σκηνή, δύο σειρές αμερικανικών και σαουδαραβικών σημαιών πλαισίωναν το τραπέζι όπου καθόταν ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, ενώ μια μεγάλη οθόνη συνέδεε ζωντανά τον Σαουδάραβα ομόλογό του από το Ριάντ. Παρά τις μήνες καθυστερήσεων, η συμφωνία υπογράφηκε, με τους Σαουδάραβες να έχουν εξασφαλίσει μεγάλο μέρος των επιδιώξεών τους.

Ωστόσο, η ανακοίνωση της συμφωνίας δεν έμελλε να έχει ομαλή συνέχεια. Το πρωί της Πέμπτης, ο Ντόναλντ Τραμπ, μέσω ανάρτησής του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έθεσε έναν νέο, απροσδόκητο όρο. Συγκεκριμένα, ανέφερε ότι η συμφωνία τελεί πλέον υπό την προϋπόθεση η Σαουδική Αραβία να ενταχθεί στις Συμφωνίες του Αβραάμ, την πρωτοβουλία της πρώτης του κυβέρνησης που οδήγησε στην εξομάλυνση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ αραβικών χωρών και του Ισραήλ. Παράλληλα, ο Τραμπ διέψευσε κατηγορηματικά ότι η συμφωνία θα επέτρεπε τον εμπλουτισμό ουρανίου, προκαλώντας σύγχυση και αντιδράσεις.

Σύμφωνα με πηγές που γνωρίζουν το θέμα, ο πρόεδρος ήταν ήδη ενοχλημένος από τη δημοσιοποίηση της συμφωνίας, καθώς ο Κρις Ράιτ δεν τον είχε ενημερώσει για την επικείμενη ανακοίνωση. Η δυσαρέσκεια του Τραμπ εντάθηκε περαιτέρω μετά το κύμα επικρίσεων από ειδικούς και συντηρητικά μέσα ενημέρωσης, όπως το Fox News και η Wall Street Journal. Τα μέσα αυτά αμφισβήτησαν γιατί η συμφωνία προχώρησε χωρίς να έχει προηγηθεί συμφωνία εξομάλυνσης των σχέσεων με το Ισραήλ, μια κίνηση που, όπως επισήμαναν, επιδίωκε και ο πρώην πρόεδρος Τζο Μπάιντεν. Ο νέος αυτός όρος, τον οποίο ο Λευκός Οίκος παρουσίασε ως διαχρονικό στόχο του Τραμπ, αιφνιδίασε ακόμη και τους διαπραγματευτές της κυβέρνησης για τα πυρηνικά ζητήματα, για τους οποίους η προϋπόθεση των Συμφωνιών του Αβραάμ ήταν εντελώς απρόσμενη.

Η σύγχυση που επικράτησε οδήγησε σε εσωτερικές εντάσεις. Αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου επέρριψαν ευθύνες στο Υπουργείο Ενέργειας, υποστηρίζοντας ότι είχαν ζητήσει να μην προχωρήσει η ανακοίνωση. Ωστόσο, ο Κρις Ράιτ, για τον οποίο υπάρχουν παράπονα ότι ενεργεί πέρα από τις αρμοδιότητές του, προχώρησε κανονικά, δίνοντας μάλιστα συνέντευξη στο Fox Business. Η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου, Τέιλορ Ρότζερς, δήλωσε ότι η ομάδα ενέργειας του προέδρου είναι πλήρως ευθυγραμμισμένη και ότι η συμφωνία εξαρτάται από την ένταξη της Σαουδικής Αραβίας στις Συμφωνίες του Αβραάμ. Από την πλευρά του, το Υπουργείο Ενέργειας, μέσω του εκπροσώπου Μπεν Ντίτντεριχ, υποστήριξε ότι υπήρξε στενός συντονισμός με τον Λευκό Οίκο, χαρακτηρίζοντας ψευδείς τους ισχυρισμούς περί του αντιθέτου.

Η δυσαρέσκεια του Λευκού Οίκου κορυφώθηκε όταν η ενημέρωση των δημοσιογράφων την Πέμπτη κυριάρχησε από ερωτήσεις για τη συμφωνία. Η εκπρόσωπος Τύπου Καρολάιν Λέβιτ σημείωσε ότι ο Τραμπ είναι ο "τελικός διαπραγματευτής", όταν ρωτήθηκε γιατί ο νέος όρος δεν είχε συμπεριληφθεί στην αρχική ανακοίνωση. Η ανάρτηση του Τραμπ στην πλατφόρμα Truth Social αιφνιδίασε επίσης τους Σαουδάραβες, για τους οποίους η πυρηνική συμφωνία αποτελούσε σημαντική διπλωματική επιτυχία. Η συμφωνία, η οποία δεν περιλάμβανε την προϋπόθεση εξομάλυνσης με το Ισραήλ, θα επέτρεπε τον εμπλουτισμό ουρανίου σε σαουδαραβικό έδαφος υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ενώ ταυτόχρονα θα περιόριζε τη δυνατότητα του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (IAEA) να επιθεωρεί ύποπτες μυστικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.

Μια πολυαναμενόμενη συμφωνία που αντιμετώπισε κριτική

Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε μια ανατροπή της τελευταίας στιγμής σε μια διπλωματική προσπάθεια που διαρκεί εδώ και χρόνια. Σχεδόν δύο δεκαετίες αφότου οι ΗΠΑ και η Σαουδική Αραβία ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους να συνεργαστούν στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας, κατέληξαν σε μια προκαταρκτική συμφωνία τον Οκτώβριο του περασμένου έτους. Η κυβέρνηση Τραμπ υπέβαλε στο Κογκρέσο έκθεση εξαίρεσης, καθώς η συμφωνία δεν απαιτούσε από τη Σαουδική Αραβία να υπογράψει το Πρόσθετο Πρωτόκολλο με τον IAEA. Ωστόσο, η συμφωνία παρέμεινε σε εκκρεμότητα για μήνες, χωρίς την έγκριση του Τραμπ, με τις καθυστερήσεις να αποδίδονται σε ανησυχίες για τον πόλεμο με το Ιράν και φόβους απόρριψης από το Κογκρέσο.

Σύμφωνα με πηγές, αξιωματούχοι του Υπουργείου Ενέργειας πίστευαν ότι έλαβαν την έγκριση του Τραμπ στα τέλη της προηγούμενης εβδομάδας και έθεσαν σε εφαρμογή το επικοινωνιακό σχέδιο. Παρότι ο Τραμπ ενδέχεται να είχε εγκρίνει μια "προκαταρκτική" συμφωνία, αυτό δεν αποτελούσε πράσινο φως για την οριστικοποίηση ή τη δημόσια ανακοίνωσή της. Οι πρώτες αντιδράσεις των ειδικών στους όρους της συμφωνίας ήταν σε μεγάλο βαθμό αρνητικές, με έντονη ανησυχία για τη διάταξη που επέτρεπε τον εμπλουτισμό ουρανίου και την απουσία δέσμευσης για το Πρόσθετο Πρωτόκολλο. Οι υποστηρικτές της συμφωνίας επικεντρώθηκαν στα εμπορικά οφέλη και στη στρατηγική διάσταση, υποστηρίζοντας ότι οι ΗΠΑ πρέπει να συνεργαστούν με το Ριάντ για να αποκτήσουν επιρροή, προτού καλύψουν το κενό η Κίνα ή η Ρωσία.

Η αρχική κριτική δεν απέτρεψε την κυβέρνηση, η οποία υποστήριξε ότι η συμφωνία τηρεί τα υψηλότερα πρότυπα πυρηνικής ασφάλειας. Ωστόσο, όταν τα δεδομένα άλλαξαν το επόμενο πρωί, πολλοί υπέθεσαν ότι είχε υπάρξει παρέμβαση της τελευταίας στιγμής από τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, του οποίου οι επιφυλάξεις για ένα σαουδαραβικό πυρηνικό πρόγραμμα είναι γνωστές. Δύο ισραηλινές πηγές δήλωσαν ότι ο Νετανιάχου επιδίωκε να επηρεάσει τη συμφωνία, πιέζοντας για την εξομάλυνση των σχέσεων. Παρ' όλα αυτά, ο Λευκός Οίκος δήλωσε ότι ο Τραμπ και ο Νετανιάχου δεν είχαν συνομιλήσει.

Σκεπτικισμός από τα συντηρητικά μέσα ενημέρωσης

Η κάλυψη της υπόθεσης από τα συντηρητικά μέσα ενημέρωσης αποδείχθηκε καθοριστική για την απόφαση του προέδρου να μπλοκάρει τη συμφωνία. Η συντακτική επιτροπή της Wall Street Journal έγραψε ότι η συμφωνία είχε τις ρίζες της στην κυβέρνηση Μπάιντεν, η οποία είχε προσφέρει την πυρηνική συνεργασία ως αντάλλαγμα για την ένταξη στις Συμφωνίες του Αβραάμ. Το Fox News εξέφρασε παρόμοιο σκεπτικισμό, με τον παρουσιαστή Μπράιαν Κίλμιντ να χαρακτηρίζει τη συμφωνία "κάπως απρόσμενη" και να υπενθυμίζει ότι ανάλογη ρύθμιση είχε εξεταστεί και επί Μπάιντεν. Η Κέιλι ΜακΕνάνι, πρώην εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου, διερωτήθηκε εάν η εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ισραήλ παραμεριζόταν.

Πράγματι, αξιωματούχοι της κυβέρνησης Μπάιντεν είχαν εργαστεί για την προώθηση αυτής της εξομάλυνσης, διεξάγοντας εντατικές διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, οι τρομοκρατικές επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 ανέκοψαν αυτή την πρόοδο. Η αντίδραση του Ισραήλ, που θεωρήθηκε δυσανάλογη, οδήγησε τους διαπραγματευτές να επιδιώξουν μια συμφωνία "λιγότερα έναντι λιγότερων", η οποία τελικά δεν επιτεύχθηκε. Έκτοτε, ο πρίγκιπας Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν έχει δηλώσει ότι δεν μπορεί να συμφωνήσει σε διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ χωρίς μια αξιόπιστη προοπτική για τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους. Παρ' όλα αυτά, ο Τραμπ επανέφερε την προϋπόθεση αυτή με ανάρτησή του, λίγα λεπτά αφότου η σχετική συζήτηση προβλήθηκε στο Fox News. Η Λέβιτ δήλωσε ότι ο Τραμπ δεν είχε συνομιλήσει με τον διάδοχο του σαουδαραβικού θρόνου, υποστηρίζοντας ότι οι όροι αυτοί δεν θα έπρεπε να προκαλούν έκπληξη, καθώς είχαν συζητηθεί στο παρελθόν.