Η κρίση στη Μονή Σινά και η αμηχανία της ελληνικής διπλωματίας

Η ξαφνική και αιφνιδιαστική εξέλιξη που αφορά τη Μονή Αγίας Αικατερίνης στο Σινά φέρνει στο προσκήνιο όχι μόνο τα λεπτά ζητήματα που αφορούν τις ελληνοαιγυπτιακές σχέσεις, αλλά και τη στρατηγική επάρκεια της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής στη διαχείριση θεμάτων που αγγίζουν την εθνική, πολιτιστική και θρησκευτική ταυτότητα της χώρας.

Η τηλεφωνική συνομιλία που είχε πρόσφατα ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης με τον Αιγύπτιο πρόεδρο Αμπντέλ Φατάχ Αλ Σίσι, στο φόντο των εξελίξεων γύρω από τη Μονή, δεν κατόρθωσε να διασκεδάσει τις εντυπώσεις ούτε να παράσχει ουσιαστική πληροφόρηση σχετικά με το μέλλον του ιστορικού μοναστηριού. Αντιθέτως, οι γενικόλογες αναφορές περί «κατανόησης» και «συνέχισης της συνεργασίας με βάση τα συμφωνηθέντα στην πρόσφατη συνάντηση της Αθήνας» ενίσχυσαν το κλίμα σύγχυσης και ανησυχίας.

Η Μονή Αγίας Αικατερίνης δεν είναι ένα οποιοδήποτε θρησκευτικό ίδρυμα. Είναι το αρχαιότερο εν λειτουργία χριστιανικό μοναστήρι στον κόσμο, με ιστορία που φθάνει πίσω στον 6ο αιώνα, και ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα πνευματικά καταφύγια του Ελληνισμού στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Ο χαρακτήρας της ως κέντρο Ορθοδοξίας, η μοναδική πολιτιστική κληρονομιά που φιλοξενεί και ο ιστορικός της ρόλος ως σημείο αναφοράς για τους χριστιανούς παγκοσμίως, την καθιστούν ζήτημα πρώτης προτεραιότητας για την ελληνική εξωτερική πολιτική.

Η δικαστική απόφαση που ανέτρεψε τις διαβεβαιώσεις

Παρά τις καθησυχαστικές δηλώσεις που είχαν προηγηθεί κατά τη διάρκεια της πρόσφατης συνάντησης Μητσοτάκη – Αλ Σίσι στην Αθήνα, όπου ο Αιγύπτιος πρόεδρος φέρεται να διαβεβαίωσε προσωπικά τον Έλληνα πρωθυπουργό πως «δεν τίθεται θέμα» αλλαγής του καθεστώτος της Μονής, η πραγματικότητα εξελίχθηκε διαφορετικά. Λίγες εβδομάδες αργότερα, αιγυπτιακό δικαστήριο εξέδωσε απόφαση που πρακτικά δρομολογεί την κρατικοποίηση της περιουσίας της Μονής και ενδεχομένως τη μετατροπή της σε μουσείο.

Η απόφαση αυτή έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις τόσο από την Εκκλησία της Ελλάδος όσο και από την κοινή γνώμη. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος χαρακτήρισε τις εξελίξεις «ιστορική άλωση» του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας, τονίζοντας πως η Μονή απειλείται όχι μόνο ως φυσική ύπαρξη αλλά και ως πνευματικό και πολιτιστικό σύμβολο.

Σινά: Διπλωματική αδράνεια ή στρατηγική αυταπάτη;

Η ελληνική πλευρά φαίνεται να αιφνιδιάστηκε από την τροπή των γεγονότων. Παρότι είχε προηγηθεί συνάντηση κορυφής, φιλικές δηλώσεις και συμφωνίες συνεργασίας, η ελληνική διπλωματία δεν κατάφερε να διαγνώσει εγκαίρως τις προθέσεις της αιγυπτιακής πλευράς ούτε να διασφαλίσει δεσμευτικά νομικά ερείσματα για την προστασία της Μονής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, όπως παρατηρούν αναλυτές, να δίνεται η εντύπωση πως η Ελλάδα σύρεται πίσω από τα γεγονότα αντί να τα διαμορφώνει.

Πέρα από το ουσιαστικό ζήτημα της μονής, η υπόθεση εκθέτει σοβαρά τις αντιλήψεις που διαμόρφωσε η ελληνική κυβέρνηση για τις ελληνοαιγυπτιακές σχέσεις τα τελευταία χρόνια. Ενδεχομένως, η επιμονή στην προβολή της προσωπικής σχέσης μεταξύ Μητσοτάκη και Σίσι, αντί για την εδραίωση πολυεπίπεδων δεσμών θεσμικής διπλωματίας, να δημιούργησε ένα κλίμα αυταπάτης και υπερεκτίμησης της αξιοπιστίας του Καΐρου ως εταίρου.

Οι αντιδράσεις στο εσωτερικό

Η υπόθεση δεν προκάλεσε μόνο διπλωματικές ανησυχίες. Στο εσωτερικό της χώρας, ιδιαίτερα εντός της Νέας Δημοκρατίας, οι εξελίξεις αυτές δημιούργησαν κύμα δυσαρέσκειας. Πολλοί βουλευτές και στελέχη του κόμματος που διατηρούν στενή σχέση με την Εκκλησία ή εκφράζουν παραδοσιακές αξίες, θεωρούν ότι η κυβέρνηση άφησε εκτεθειμένο έναν από τους σημαντικότερους πνευματικούς θεσμούς του Ελληνισμού.

Ο πρώην πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς, με μια σκληρή δήλωση, έκανε λόγο για «ανυποληψία και περιθωριοποίηση» της χώρας, προσθέτοντας πως «τρέχουμε πίσω από τα γεγονότα», ενώ επεσήμανε και το παράδοξο του χρονισμού: λίγο μετά την ευρωπαϊκή στήριξη στην Τουρκία για αμυντικούς εξοπλισμούς, σημειώνεται μια ακόμα αποδυνάμωση της ελληνικής θέσης στη Μεσόγειο.

Η εκκλησιαστική ηγεσία, από την πλευρά της, υιοθέτησε ασυνήθιστα σκληρή γλώσσα. Ο Ιερώνυμος μίλησε για κατάλυση κάθε έννοιας δικαίου και προσπάθεια εξαφάνισης του λατρευτικού και πνευματικού έργου της Μονής. Σημείωσε δε πως, πέρα από τη θρησκευτική διάσταση, πρόκειται για ένα χτύπημα στον ίδιο τον πολιτισμό και την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού.

Η στάση της αιγυπτιακής πλευράς

Ο Αλ Σίσι, από την πλευρά του, εμφανίζεται να διαχειρίζεται την υπόθεση με γνώμονα τις εσωτερικές πολιτικές και γεωπολιτικές του ισορροπίες. Η Αίγυπτος βρίσκεται σε μια περίοδο αυξημένων πιέσεων, τόσο οικονομικά όσο και στρατηγικά, και οι κινήσεις της κυβέρνησης του Καΐρου υπαγορεύονται ολοένα και περισσότερο από την ανάγκη επίδειξης κυριαρχίας εντός συνόρων. Η απομάκρυνση από διεθνείς δεσμεύσεις, ακόμα και αν αυτές είναι άρρητες ή προσωπικές, δεν είναι πρωτόγνωρη τακτική σε τέτοιες συγκυρίες.

Το ερώτημα που τίθεται, ωστόσο, είναι αν μια τέτοια στάση θα είχε τηρηθεί από την αιγυπτιακή ηγεσία σε περίπτωση που η υπόθεση αφορούσε άλλη περιφερειακή δύναμη, όπως η Τουρκία. Αυτός ο παραλληλισμός που γίνεται συχνά σε πολιτικά και δημοσιογραφικά σχόλια, αγγίζει ένα ευρύτερο ζήτημα: την αξιολόγηση των σχέσεων ισχύος στη νοτιοανατολική Μεσόγειο και την αντίληψη που έχουν οι σύμμαχοι για το ειδικό βάρος της Ελλάδας στην περιοχή.

Εμπιστοσύνη σε σαθρές συμμαχίες;

Η υπόθεση της Μονής Σινά αποκαλύπτει με έντονο τρόπο την ευπάθεια των διεθνών συμμαχιών όταν αυτές οικοδομούνται περισσότερο στην προσωπική χημεία μεταξύ ηγετών και λιγότερο σε θεσμικά και μακροπρόθεσμα συμφωνητικά πλαίσια. Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών καλείται τώρα να «διορθώσει» μια κατάσταση η οποία μοιάζει ήδη να έχει παγιωθεί σε επίπεδο εσωτερικού αιγυπτιακού χειρισμού.

Ακόμα κι αν επιτευχθεί τελικά μια συμβιβαστική λύση, η φθορά είναι ήδη αισθητή. Η Ελλάδα φαίνεται για άλλη μία φορά να παρασύρεται από την προσδοκία εύκολων στρατηγικών αποδόσεων και να προσγειώνεται ανώμαλα όταν οι γεωπολιτικές ισορροπίες αλλάζουν χωρίς προειδοποίηση.

Απαιτείται πλέον αναθεώρηση της διπλωματικής στρατηγικής. Το ζήτημα της Μονής Σινά είναι ενδεικτικό της ανάγκης μιας πιο στιβαρής παρουσίας της χώρας σε διεθνή φόρα, με έμφαση όχι μόνο στα γεωστρατηγικά συμφέροντα, αλλά και στην πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά. Η Ελλάδα δεν μπορεί να αφήνει τέτοιου είδους ζητήματα να αντιμετωπίζονται εκ των υστέρων και με όρους επικοινωνιακής διαχείρισης.

Η προστασία της Μονής δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό ή διπλωματικό ζήτημα. Είναι πρωτίστως θέμα εθνικής αυτογνωσίας και διεθνούς αξιοπρέπειας.