Η ιστορία του Έμπολα και η απειλή της επόμενης πανδημίας

Το 1976, ο επιδημιολόγος Ζαν-Ζακ Μουγιέμπε, καταγόμενος από το Κονγκό, κλήθηκε να εξετάσει μια ανεξήγητη ασθένεια που θέριζε το τροπικό δάσος κοντά σε μια καθολική ιεραποστολή στο τότε Ζαΐρ. Φτάνοντας στο απομονωμένο χωριό Γιαμπούκου, στις όχθες του ποταμού Έμπολα, αντίκρισε μια εφιαλτική πραγματικότητα: οι κάτοικοι πέθαιναν μαζικά από υψηλό πυρετό, ανεξέλεγκτες αιμορραγίες και πολυοργανική ανεπάρκεια. Ο Μουγιέμπε, γόνος αγροτικής οικογένειας με διδακτορικό στην ιολογία, περιγράφει το χωριό ως έρημο, σαν να είχε εγκαταλειφθεί. Οι περισσότεροι νοσηλευτές του τοπικού νοσοκομείου είχαν ήδη προσβληθεί και είχαν χάσει τη ζωή τους. Μόνο μια μητέρα με το παιδί της παρέμεναν, όμως το παιδί κατέληξε το ίδιο βράδυ.

Την επόμενη ημέρα, πλήθος χωρικών συνέρρευσε στο νοσοκομείο, μαθαίνοντας για την άφιξη του Μουγιέμπε και ενός συναδέλφου του από την Κινσάσα, οι οποίοι είχαν φέρει φάρμακα. Κατά τη λήψη δειγμάτων αίματος, ο γιατρός παρατήρησε ότι τα σημεία παρακέντησης αιμορραγούσαν υπερβολικά. Χρησιμοποιώντας μια μεταλλική ράβδο, συνέλεξε ηπατικό ιστό από δύο νεκρούς, επιβεβαιώνοντας την ασυνήθιστα έντονη αιμορραγία. Χωρίς γάντια ή ειδικές στολές προστασίας, ο Μουγιέμπε βασιζόταν μόνο στο σχολαστικό πλύσιμο των χεριών του με σαπούνι και νερό, μια πρακτική που πιθανότατα του έσωσε τη ζωή.

Τα αποτελέσματα των βιοψιών ήταν ασαφή, οπότε έστειλε δείγμα αίματος από μια μοναχή στο Ινστιτούτο Τροπικής Ιατρικής της Αμβέρσας. Εκεί, ο 27χρονος μικροβιολόγος Πίτερ Πιοτ άνοιξε ένα φτηνό μπλε πλαστικό δοχείο που περιείχε δύο φιαλίδια, εκ των οποίων το ένα είχε σπάσει. Κοιτάζοντας στο μικροσκόπιο, ο Πιοτ, ο οποίος αργότερα θα ηγείτο της παγκόσμιας μάχης κατά του HIV, είδε έναν μακρύ, νηματοειδή ιό, τεράστιο σε σύγκριση με άλλους ιούς. Ο επικεφαλής του εργαστηρίου αναρωτήθηκε τι ήταν αυτό το παθογόνο. Ο οργανισμός που έμοιαζε με σπαγγέτι αποδείχθηκε ότι προκαλούσε αιμορραγικό πυρετό με θνησιμότητα σχεδόν 90% στο Γιαμπούκου. Οι γιατροί τον ονόμασαν Έμπολα. Σήμερα, σε ηλικία 84 ετών, ο Μουγιέμπε παραμένει στην πρώτη γραμμή, αντιμετωπίζοντας τη 17η επιδημία Έμπολα της καριέρας του.

Ο φόβος εξαπλώνεται μαζί με τον ιό

Οι ιοί μεταδίδουν όχι μόνο ασθένειες αλλά και φόβο. Πολλές χώρες, όπως οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και οι Μπαχάμες, επέβαλαν ταξιδιωτικούς περιορισμούς σε άτομα που προέρχονται από την πληγείσα περιοχή. Παρά τον φόβο, ο Έμπολα θεωρείται απίθανο να προκαλέσει την επόμενη πανδημία, καθώς δρα τόσο γρήγορα, προκαλώντας σοβαρή απώλεια υγρών, αιμορραγίες και οργανική ανεπάρκεια, σκοτώνοντας τα θύματά του μέσα σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες. Ωστόσο, η επιδημία στο Κονγκό αποτελεί καμπανάκι κινδύνου, σε μια εποχή όπου η διεθνής χρηματοδότηση για τη δημόσια υγεία συρρικνώνεται και η εμπιστοσύνη στην επιστήμη κλονίζεται.

Ο Τόμας Μπόλικι, διευθυντής του Προγράμματος Παγκόσμιας Υγείας στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, σημειώνει ότι η επιδημία εκτυλίσσεται πάνω στα ρήγματα του νέου παγκόσμιου συστήματος υγείας. Επισημαίνει ότι η κατάσταση είναι πολύ χειρότερη λόγω της εχθρότητας απέναντι στη δημόσια υγεία μετά την πανδημία Covid.

Μια επιδημία σε εμπόλεμη ζώνη

Οι νυχτερίδες θεωρούνται η βασική δεξαμενή των ιών Έμπολα. Περιστασιακά, ο ιός μεταπηδά στους ανθρώπους, είτε απευθείας είτε μέσω κατανάλωσης άγριων ζώων. Το στέλεχος που κυκλοφορεί σήμερα είναι το Bundibugyo, το οποίο έχει εμφανιστεί μόνο σε δύο προηγούμενες επιδημίες. Τα υπάρχοντα διαγνωστικά τεστ, φάρμακα και εμβόλια δεν είναι αποτελεσματικά, γεγονός που δυσκολεύει τον έλεγχο της εξάπλωσης. Η νέα επιδημία έχει επίκεντρο την επαρχία Ιτούρι, στην ανατολική ΛΔ Κονγκό, μια περιοχή που μαστίζεται από ένοπλες συγκρούσεις, μετακινήσεις πληθυσμών και παράνομη εξόρυξη χρυσού. Ο Μουγιέμπε δήλωσε ότι ο πληθυσμός βρίσκεται συνεχώς σε μετακίνηση και ότι ύποπτα κρούσματα βρίσκονται σε περιοχές που ελέγχονται από ένοπλες ομάδες, καθιστώντας δύσκολη την πρόσβαση.

Ανεπαρκής επιτήρηση και υποχρηματοδότηση

Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί επισήμως 138 θάνατοι και 695 επιβεβαιωμένα κρούσματα, αν και οι πραγματικοί αριθμοί ενδέχεται να είναι πολύ υψηλότεροι. Μόνο 37 ασθενείς είναι γνωστό ότι έχουν αναρρώσει. Ο Έμπολα μεταδίδεται μέσω στενής επαφής με σωματικά υγρά, όπως αίμα, ιδρώτα και σάλιο. Οι παραδοσιακές τελετές ταφής αποτελούν συχνά υπερμεταδοτικά γεγονότα, καθώς οι συγγενείς αγγίζουν και πλένουν τις σορούς. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι ο ιός κυκλοφορούσε επί μήνες πριν εντοπιστεί, αποκτώντας σημαντικό προβάδισμα. Η επιδημία θέτει σε δοκιμασία τα συστήματα που ενδέχεται να αποδειχθούν κρίσιμα σε μια επόμενη πανδημία.

Η Τρούντι Λανγκ, καθηγήτρια Παγκόσμιας Υγείας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, προειδοποιεί ότι η επόμενη φορά μπορεί να είναι διαφορετική, αναφερόμενη στη λεγόμενη "Νόσο Χ", τον άγνωστο ακόμη παθογόνο παράγοντα που ενδέχεται να προκαλέσει την επόμενη πανδημία.

Η απειλή της "Νόσου Χ"

Οι προοπτικές δεν είναι ενθαρρυντικές. Υπό τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ και τον υπουργό Υγείας Ρόμπερτ Φ. Κένεντι Τζούνιορ, οι ΗΠΑ έχουν απομακρυνθεί από τον παραδοσιακό ηγετικό τους ρόλο στην παγκόσμια δημόσια υγεία. Η αποχώρηση των ΗΠΑ από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας δημιούργησε χρηματοδοτικό κενό ύψους 553 εκατ. δολαρίων, ενώ ο οργανισμός αναγκάζεται να μειώσει σχεδόν το ένα τέταρτο του προσωπικού του. Ταυτόχρονα, πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν περιορίσει δραστικά την αναπτυξιακή βοήθεια προς φτωχότερα κράτη. Στη ΛΔ Κονγκό, οι δαπάνες υγείας παραμένουν κάτω από τα 25 δολάρια ανά κάτοικο ετησίως, καθιστώντας τη χώρα έναν από τους πιο αδύναμους κρίκους της παγκόσμιας αλυσίδας άμυνας.

Σήμερα υπάρχουν καλύτερα εργαλεία – αλλά αρκούν;

Παρά τις δυσκολίες, οι δυνατότητες αντιμετώπισης των επιδημιών έχουν βελτιωθεί θεαματικά από το 1976. Τότε υπήρχε μόνο ένα εργαστήριο παγκοσμίως που μπορούσε να χειριστεί με ασφάλεια τον Έμπολα. Σήμερα υπάρχουν δεκάδες, μεταξύ αυτών και σύγχρονες εγκαταστάσεις στο ίδιο το Κονγκό. Νέες θεραπείες, που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο έρευνας για τα αντισώματα από τον Μουγιέμπε, μπορούν να εξουδετερώσουν το κύριο στέλεχος του ιού. Το 2019, αναπτύχθηκε ένα εμβόλιο κατά του Έμπολα στο ανατολικό Κονγκό, στο πλαίσιο μιας στρατηγικής "εμβολιασμού δακτυλίδι" για την προστασία του ιατρικού προσωπικού. Χάρη στις εξελίξεις στην τεχνολογία εμβολίων, συμπεριλαμβανομένων των εμβολίων mRNA, υπάρχει πιθανότητα να είναι έτοιμο ένα αποτελεσματικό εμβόλιο κατά του στελέχους Bundibugyo σε έξι έως εννέα μήνες. Ο Συνασπισμός για Καινοτομίες Επιδημικής Ετοιμότητας έχει θέσει ως στόχο 100 ημερών για τη Νόσο Χ.

Ωστόσο, η μεγάλη ανησυχία παραμένει: όχι αν θα εμφανιστεί η επόμενη πανδημία, αλλά αν ο κόσμος θα είναι καλύτερα προετοιμασμένος. Στα λίγα χρόνια από το τέλος της πανδημίας Covid, υπήρξαν μεταδοτικές ασθένειες όπως η αιμορραγική νόσος Marburg στη Ρουάντα, εξάρσεις δάγκειου πυρετού στη Νότια Αμερική και μια επιδημία Mpox σε 130 χώρες. Οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά ένα στέλεχος της γρίπης των πτηνών, γνωστό ως H5N1, το οποίο έχει μολύνει αγελάδες και ανθρώπους στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Ο Μπόλικι σημειώνει ότι ο H5N1 δεν είναι τόσο αποτελεσματικός στη μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά θα μπορούσε να γίνει πιο λοιμογόνος μέσω γενετικής μετάλλαξης, προειδοποιώντας ότι αυτό δεν οφείλεται στην επιτυχία της ανάσχεσής του.