Η σημασία και η ανάγκη για προστασία των συνόρων και του εθνικού κράτους
Πολλές δυτικές κοινωνίες, σύμφωνα με τον F. Furedi, έχουν αποξενωθεί από την έννοια των συνόρων, αλλά και από τους κοινωνικούς περιορισμούς που παραδοσιακά έδιναν νόημα στην ανθρώπινη ζωή για αιώνες. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για παράδειγμα, αρκετοί υποστηρίζουν ότι τα σύνορα έχουν χάσει την αξία τους στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της μαζικής μετανάστευσης, ενώ άλλοι επιθυμούν την πλήρη κατάργησή τους.
Αυτό το φαινόμενο δεν περιορίζεται μόνο στην αμφισβήτηση των συνόρων που διαχωρίζουν τα Έθνη, αλλά επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές διαχωριστικές γραμμές: όπως τα όρια μεταξύ ενηλίκων και παιδιών, ανδρών και γυναικών, ανθρώπων και ζώων, πολιτών και μη πολιτών, γηγενών και μεταναστών, ιδιωτικού και δημόσιου βίου. Όλα αυτά τα όρια καταγγέλλονται όλο και πιο συχνά ως αυθαίρετα, αφύσικα και άδικα. Ταυτόχρονα, οι συζητήσεις για τη μαζική μετανάστευση και τα φυσικά σύνορα συχνά συνδέονται με τη διαμάχη για τα παραδοσιακά όρια που είναι απαραίτητα για την κανονική λειτουργία της κοινωνίας.
Παράλληλα, η προσπάθεια αλλαγής ή κατάργησης των παραδοσιακών συνόρων συνυπάρχει με την ανάγκη για την καθιέρωση νέων ορίων. Για παράδειγμα, οι ακτιβιστές που αντιτίθενται στα σύνορα απαιτούν τη δημιουργία ασφαλών χώρων για πρόσφυγες και μετανάστες, ενώ οι επικριτές της «πολιτιστικής οικειοποίησης» ζητούν γλωσσικούς ελέγχους και οι υποστηρικτές της πολιτικής ταυτότητας προτάσσουν τον διαχωρισμό των μειονοτήτων από την κυρίαρχη κοινωνία.
Η σύγχρονη κοινωνία, και ιδιαίτερα οι πολιτιστικές και πολιτικές της ελίτ, προσπαθεί να δώσει νόημα στα συμβολικά όρια, προβάλλοντας συνεχώς την αυθαίρετη και ρευστή φύση των ορίων, αμφισβητώντας την ηθική τους υπόσταση και τη νομιμοποίησή τους. Η τάση αυτή, συχνά υποκινούμενη από μεταμοντέρνες θεωρίες, ιδιαίτερα από το έργο του Γάλλου φιλοσόφου G. Deleuze, βλέπει τα σύνορα ως αόριστες και τεχνητές κατασκευές, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την τεχνητότητα των συνόρων που χωρίζουν την Ανατολή από τη Δύση.
Η προσέγγιση αυτή, η οποία αντιμετωπίζει τα σύνορα και άλλες έντονες διακρίσεις μόνο με αρνητική οπτική, είναι πολύ διαδεδομένη στη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα, με την έννοια ότι η ταύτιση με μία ρευστή κατάσταση, πέρα από τα σύνορα και τα όρια, θεωρείται ως θετική και «προοδευτική». Στον τομέα των επιχειρήσεων, της διαφήμισης και των δημοσίων σχέσεων, το «απεριόριστο» θεωρείται ένα ιδανικό που συνδέεται με τον κίνδυνο, το πνεύμα της καινοτομίας και την εξερεύνηση του άγνωστου.
Ωστόσο, η πολιτιστική απόρριψη των συνόρων συχνά τροφοδοτείται από αντικρουόμενες αντιφάσεις. Η κυρίαρχη κινητήρια δύναμη είναι ο φόβος της ευθύνης για τις συμβολικές διακρίσεις και τα σαφή όρια, κάτι που ισχύει τόσο στην πολιτική όσο και στην ανατροφή των παιδιών. Για παράδειγμα, οι γονείς και οι δάσκαλοι συχνά προσπαθούν να είναι «φίλοι» των νέων, αντί να είναι ηθικά πρότυπα και μέντορες τους. Στην πολιτική, η έννοια των προτύπων και η ανάγκη να διδάσκονται οι πολίτες από τους κυβερνώντες έχει υποχωρήσει, κάτι που έχει αρνητικές συνέπειες.
Η αντίληψη ότι τα σύνορα είναι κοινωνικές κατασκευές, τεχνητές και αυθαίρετες, δεν είναι εντελώς λανθασμένη. Η εξέταση ενός παγκόσμιου χάρτη αποκαλύπτει την τυχαία φύση πολλών συνόρων, όπως αυτά της Αφρικής που σχεδιάστηκαν με ευθείες γραμμές από τις αποικιοκρατικές δυνάμεις. Επίσης, η διαχωριστική γραμμή μεταξύ παιδιών και ενηλίκων γίνεται πιο ασαφής στη διάρκεια της εφηβείας. Ωστόσο, τα σύνορα δεν είναι μόνο τεχνητές κατασκευές, αλλά και φυσικές ή συμβολικές εκφράσεις κοινωνικών αναγκών. Αυτά τα όρια εκφράζουν βαθιά ριζωμένες ανάγκες στην κοινωνία και χωρίς αυτά, η κοινωνία θα αποξενωθεί.
Η υπεράσπιση των συνόρων συνδέεται στενά με την εθνική κυριαρχία, η οποία έχει γίνει στόχος κριτικής από τις ιδεολογίες που αντιτίθενται στα σύνορα. Η εθνική κυριαρχία θεωρείται από ορισμένους ξεπερασμένη και διχαστική. Ειδικά στην ΕΕ, η εθνική κυριαρχία υποβαθμίζεται, καθώς θεωρείται ότι δημιουργεί διακρίσεις μεταξύ των ανθρώπων. Από την άλλη πλευρά, η πολιτική φιλόσοφος H. Arendt υποστηρίζει ότι ένας πολίτης είναι, εξ ορισμού, μέλος μίας συγκεκριμένης κοινότητας και ότι τα καθήκοντά του περιορίζονται από τα όρια της επικράτειας στην οποία ανήκει. Όπως είχε πει ο Ηράκλειτος, «ένας λαός πρέπει να πολεμάει για τους Νόμους της πόλης, σαν να επρόκειτο για τα τείχη της».
Η Arendt εξέφρασε τη σημασία των συνόρων μέσω του Νόμου και των νόμων των ελληνικών πόλεων-κρατών, υποστηρίζοντας ότι η νομοθεσία δημιουργεί έναν χώρο εντός του οποίου ισχύει και όπου η πολιτική ελευθερία και η άσκησή της είναι αδιανόητες χωρίς τη χωρική θεσμοθέτηση του δημοσίου βίου.
Ο John Locke, ο Jean Jacques Rousseau και ο Immanuel Kant επίσης αναγνώρισαν τη σημασία των εδαφικών περιορισμών για την πολιτική κυριαρχία και τη διατήρηση της πολιτικής τάξης. Στην περίπτωση του Kant, η δημιουργία ενός παγκόσμιου κράτους θεωρήθηκε ως το τέλος της ιθαγένειας και όχι η κορύφωση της παγκόσμιας πολιτικής, αφού οι υπερεθνικοί νόμοι στερούνται ηθικού βάθους.
Η σημερινή επίθεση στην εθνική κυριαρχία και την ιθαγένεια, επικαλούμενη την υπεροχή των ανθρωπιστικών αξιών, υποβιβάζει τη δημοκρατία και τη δημόσια ζωή, διότι δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς σαφή σύνορα και πολιτική κοινότητα. Η υπεροχή του «κοσμοπολίτικου Δικαίου» μπορεί να καταλήξει σε μια παγκόσμια τυραννία, όπως υποστήριξε ο Kant, ο οποίος αντιτάχθηκε στην ιδέα ενός παγκόσμιου κράτους που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα.
Ολοκληρώνοντας, η έννοια των συνόρων αποτελεί θεμελιώδη για τη λειτουργία της δημοκρατίας και της πολιτικής ελευθερίας, καθώς οι άνθρωποι που ασκούν τα πολιτικά τους δικαιώματα σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, διασφαλίζουν τη συλλογική αλληλεγγύη και την υπεύθυνη πολιτική δράση. Οι προσπάθειες για την αποδυνάμωση των εθνικών συνόρων και της ιθαγένειας οδηγούν στην υπονόμευση των θεμελίων της δημοκρατίας.
Μία παγκόσμια διακυβέρνηση λοιπόν, θα ισοδυναμούσε με μία παγκόσμια τυραννία – κάτι που θα μπορούσε να ισχύει και για την ΕΕ, η οποία αποτελεί μία μικρογραφία της επιδιωκόμενης παγκοσμιοποίησης και κατάργησης των συνόρων, καθώς επίσης των εθνικών κρατών.
