Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη: Ένα φωτεινό κύτταρο γνώσης, παιδείας και πολιτισμού

Η πολυετής δράση του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη τιμήθηκε στην εκπνοή του 2025 με Βραβείο από την Ακαδημία Αθηνών, κατά την Πανηγυρική Συνεδρία που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 18 Δεκεμβρίου 2025 στο Μέγαρο της Ακαδημίας. Συγκεκριμένα, στο Ίδρυμα απονεμήθηκε Βραβείο από τη Γ΄ Τάξη των Ηθικών και Κοινωνικών Επιστήμων για τη μεγάλη και συνεχή προσφορά του στους τομείς του Πολιτισμού και της Παιδείας, στη χώρα μας, αλλά και διεθνώς.

Το Βραβείο παρέλαβε από τον πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών, κο Μιχάλη Τιβέριο, η διευθύντρια Ακαδημαϊκών Υποθέσεων του Ιδρύματος κα Καλή Παγουλάτου-Κυπαρίσση.

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη συστάθηκε την άνοιξη του 2007 με Προεδρικό Διάταγμα και τις υπογραφές των υπουργείων Πολιτισμού, Παιδείας, Ναυτιλίας και Οικονομίας. Ιδρυτές του ο Πάνος Λασκαρίδης και η εκλιπούσα σύζυγός του, Μαριλένα, η οποία απεβίωσε το 2015.

Το έργο του βασίζεται σε τρεις πυλώνες: Πολιτισμός, Παιδεία και Ναυτιλιακά Θέματα, οι οποίοι αποτελούν την αφετηρία για τον σχεδιασμό των δράσεων του Ιδρύματος. Οι δραστηριότητές του περιλαμβάνουν πολιτιστικές εκδηλώσεις, διαλέξεις, συνέδρια, εργαστήρια, εκπαιδευτικά προγράμματα και σεμινάρια, που καλύπτουν όλο το φάσμα των Γραμμάτων, των Τεχνών και των Επιστημών, καθώς και την ανάπτυξη προγραμμάτων και εφαρμογών στον τομέα των ψηφιακών ανθρωπιστικών επιστημών και συνεργασίες με ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες και άλλους πολιτιστικούς φορείς.

Ιστορική Βιβλιοθήκη 

Η Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος, η οποία αριθμεί περίπου 600.000 τίτλους, συλλέγει, διαφυλάσσει και αναδεικνύει τις βιβλιοθήκες και τα αρχεία επιφανών προσωπικοτήτων της λογοτεχνίας, των τεχνών και των επιστημών. Περιέχει περισσότερες από εκατό επώνυμες συλλογές, σε ευρύ φάσμα βιβλιογραφίας, κυρίως ελληνικού ενδιαφέροντος, με στόχο την προσβασιμότητα τόσο σε ερευνητές όσο και στο ευρύ κοινό. Τα πρώιμα έντυπα βιβλία της, τα 164 αρχέτυπα και άλλο σπάνιο υλικό που διαθέτει, μαρτυρούν τη μοναδικότητα των συλλογών της.

Το Ίδρυμα πραγματοποιεί εκδόσεις έργων που σχετίζονται με το υλικό των βιβλιοθηκών και συλλογών του. Μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί είκοσι εννέα (29) βιβλία που καλύπτουν θέματα ιστορίας, λογοτεχνίας, ναυτιλίας, πολιτισμού και τέχνης.

Συλλογές και μόνιμες εκθέσεις 

Στο κτίριο της Ιστορικής Βιβλιοθήκης φιλοξενούνται μόνιμα: η Ναυτική Συλλογή, μέρος της οποίας αποτελούν οι Συλλογές του Ναυάρχου Νέλσον και Κόδρινγκτον, με προσωπικά αντικείμενα, αλληλογραφία και ημερολόγια πλοίων, καθώς και η έκθεση «Πίστη και Τέχνη» με επιλεγμένες μεταβυζαντινές εικόνες από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα, από τη Συλλογή Αιμίλιου Βελιμέζη, δωρεά των οικογενειών Μαργαρίτη και Μακρή.

Αντίστοιχα στο κτίριο της διοίκησης επί των οδών Πραξιτέλους και Μπουμπουλίνας φιλοξενούνται οι μόνιμες εκθέσεις με έργα των ζωγράφων Δημήτρη Περδικίδη (1922-1989) και Βάλια Σεμερτζίδη (1911-1983).

Ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες 

Στον τομέα των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών, το Ίδρυμα είναι παρόν με καινοτόμα ερευνητικά προγράμματα και τεχνολογικά προϊόντα, καθώς και με τη συνεχή συντήρηση και ανανέωση των υφιστάμενων ψηφιακών εφαρμογών του. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει σε ορισμένα σημαντικά έργα:

Travelogues: Ιστότοπος με περισσότερες από 20.000 εικόνες από δημοσιεύσεις περιηγητών (15ος-19ος αιώνας), επιστημονικά τεκμηριωμένες στα ελληνικά, αγγλικά και τουρκικά, που περιμένουν κάθε επισκέπτη να τις ανακαλύψει.

TravelTrails: Ψηφιακή βάση δεδομένων, διαθέσιμη στα ελληνικά, αγγλικά και τουρκικά, που παρουσιάζει τα κείμενα περιηγητών που ταξίδεψαν στην Ανατολική Μεσόγειο από τις αρχές του 16ου αιώνα έως το 1830. Πραγματοποιείται σε συνεργασία με τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη της ASCSA.

ToposText: Ιστότοπος και εφαρμογή για κινητές συσκευές Apple & Android, διαθέσιμη στα αρχαία ελληνικά και αγγλικά, που προσφέρει σε κάθε χρήστη ένα διαδραστικό ταξίδι μέσα από έναν χάρτη και τα κείμενα της ελληνικής και λατινικής γραμματείας.

Map-inc: Ένα ψηφιακό εργαλείο που απεικονίζει τη διασπορά των αρχέτυπων βιβλίων (έντυπα βιβλία του 15ου αιώνα) στις ελληνικές βιβλιοθήκες. Διαθέσιμο στα ελληνικά και τα αγγλικά, σκοπός του είναι να βοηθήσει στην έρευνα για την ιστορία του βιβλίου και ιδιαίτερα στην έρευνα προέλευσης στην Ελλάδα από τον 16ο αιώνα και μετά.

Κάποια από τα αρχεία του Ιδρύματος έχουν ψηφιοποιηθεί και διατίθενται για μελέτη και έρευνα διαδικτυακά. Πρόσφατα εντάχθηκε το αρχείο ελληνικού ενδιαφέροντος του Ναυάρχου Τόμας Κόχραν, που παρουσιάστηκε τον Δεκέμβριο 2025 επί του ΠΝΜ Θ/Κ Γεώργιος Αβέρωφ παρουσίᾳ των απογόνων των ναυάρχων Κόχραν και Κόδριγκτον.

Δανειστική Βιβλιοθήκη

Στο Ίδρυμα λειτουργεί επίσης η Δανειστική Βιβλιοθήκη «Καίτη Λασκαρίδη» η οποία αποτελεί σημείο συνάντησης για τους κατοίκους της πόλης, με περισσότερα από 100.000 βιβλία που καλύπτουν όλους τους τομείς της γνώσης. Καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, στον πολυχρηστικό χώρο της Δανειστικής Βιβλιοθήκης πραγματοποιούνται δραστηριότητες για παιδιά και ενήλικες.

Τον Μάρτιο του 2025, το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη και ο Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου «Greek IBBY- Κύκλος Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου» (ΚΕΠΒ), υπέγραψαν συμφωνητικό συνεργασίας με σκοπό την προώθηση και καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας, μέσα από διάφορες δράσεις για το παιδικό και εφηβικό βιβλίο. Στο πλαίσιο της συνεργασίας, το ΚΕΠΒ παραχωρεί στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη για είκοσι (20) έτη, για φιλοξενία και λειτουργία, τη Βιβλιοθήκη του, η οποία θα φιλοξενείται σε χώρο της Δανειστικής Βιβλιοθήκης του Ιδρύματος, με σκοπό τον δανεισμό και τη μελέτη των βιβλίων του. Παράλληλα, θα συνδιοργανώνονται εκδηλώσεις, ημερίδες και δράσεις. Τέλος, θα επαναλειτουργήσει και θα αναβαθμιστεί ο διαδικτυακός τόπος «Ομάδα Θαυμαστών Βιβλίων» (Book Fun Club) του Κέντρου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (Ελληνικό Παράρτημα της ΙΒΒΥ – International Board on Books for Young People) από το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη.

Εκπαίδευση

Στον τομέα της εκπαίδευσης, το Ίδρυμα δραστηριοποιείται με πολλούς τρόπους. Για τους μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης διοργανώνει επιμορφωτικά προγράμματα και διαγωνισμούς σε πεδία όπως η λογοτεχνία, η μουσική, η ιστορία, τα εικαστικά, το θέατρο, αλλά και οι φυσικές επιστήμες, η τεχνητή νοημοσύνη και η ψυχολογία. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα προσφέρονται σε όλους τους μαθητές δωρεάν, ενώ μέσω των διαγωνισμών προσφέρονται υποτροφίες — συγκεκριμένα για σπουδές βιολιού στο εξωτερικό για την απόκτηση πτυχίου ή μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών (Πανελλήνιος Διαγωνισμός – Υποτροφία Ισμήνης Κάρτερ).

Επιπλέον, το Ίδρυμα υποστηρίζει τη λειτουργία της Έδρας Νεοελληνικών Σπουδών «Μαριλένα Λασκαρίδη» στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και χρηματοδοτεί υποτροφίες και υποτροφίες αυτής της Έδρας.

Στον τομέα της ψυχικής υγείας παρέχει συστηματική εκπαίδευση σε εκπαιδευτικούς για τη διαχείριση μαθητών με αυτισμό και προβλήματα συμπεριφοράς στην τάξη, καθώς και προγράμματα για την πρόληψη της κακοποίησης παιδιών, που στοχεύουν στην καλλιέργεια των δεξιοτήτων της σχολικής κοινότητας, μέσω γνώσεων και στρατηγικών, ώστε οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί να μπορούν να αναγνωρίζουν, να αντιδρούν και να αντιμετωπίζουν φαινόμενα κακοποίησης.

Το πρόγραμμα «Synergy» στοχεύει στην ενίσχυση των δεξιοτήτων των εκπαιδευτικών, στην ανάπτυξη του καλού, στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο ο εκπαιδευτικός βλέπει τη συμπεριφορά των μαθητών και στη μείωση του άγχους του παιδιού και των ανθρώπων γύρω του, με στόχο τη δημιουργία σχολείων που προωθούν την ένταξη και αναπτύσσουν τα δυνατά σημεία των μαθητών.

Το πρόγραμμα «Μετασχηματισμός της εκπαίδευσης για τον αυτισμό» χρησιμοποιεί συμμετοχική και συνεργατική μεθοδολογία με έμφαση στη συν-δημιουργία γνώσης.

Το πρόγραμμα «Διαμεσολάβηση μεταξύ συνομηλίκων», εγκεκριμένο στο σύνολό του από το υπουργείο Παιδείας, υλοποιείται από ψυχολόγους-εταίρους του Ιδρύματος, οι οποίοι υποστηρίζουν την εφαρμογή του προγράμματος και συνεργάζονται με τους εκπαιδευτικούς που αναλαμβάνουν την εφαρμογή σε κάθε σχολείο. Τα προγράμματα διαμεσολάβησης μεταξύ συνομηλίκων βασίζονται στην ιδέα της εκπαίδευσης μαθητών με στόχο τη λειτουργία τους στο σχολείο ως συμβούλων και ως διαμεσολαβητών στην επίλυση συγκρούσεων μεταξύ άλλων μαθητών.

Τέλος, από το 2016 χρηματοδοτεί ακαδημαϊκή συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Τσινγκχουά του Πεκίνου, στο πλαίσιο της οποίας καθηγητές από ελληνικά πανεπιστήμια διδάσκουν εκεί, ενώ φοιτητές του κινεζικού πανεπιστημίου επισκέπτονται ελληνικά πανεπιστήμια ως υπότροφοι Λασκαρίδη.

Άλλες δράσεις

Εκτός από τις βιβλιοθήκες, τη Ναυτική Συλλογή και τα εκπαιδευτικά του προγράμματα, το Ίδρυμα διαχέει τη δράση του σε πλείστους άλλους τομείς, που αφορούν την Ελλάδα, τον πολιτισμό αλλά και την κοινωνία.

Στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Χρηματοδοτούμενων Προγραμμάτων που αναλαμβάνει, ολοκλήρωσε πρόσφατα έργο για τις ελληνικές θάλασσες και τον ρόλο τους στον πολιτισμό με τίτλο «Από το Αιγαίο στο Ιόνιο —Μια θάλασσα γνώσης». Τα πολύπλευρα προϊόντα του έργου — εκθέσεις, εκπαιδευτικές εφαρμογές, παιχνίδια και βίντεο — προσφέρονται σε φοιτητές, ακαδημαϊκούς και το ευρύ κοινό και υπόσχονται πρόσβαση και ευχάριστη περιήγηση.

Για το περιβάλλον, δημιουργήθηκε και λειτουργεί υπό την αιγίδα του το BlueCycle, ένα πρόγραμμα γαλάζιας και κυκλικής οικονομίας, με στόχο την αξιοποίηση πλαστικών που προέρχονται κυρίως από την αλιεία και τη ναυτιλία.

Η κοινωνική προσφορά του Ιδρύματος προς την κοινωνία παίρνει και πιο πρακτικές μορφές, από την παροχή υλικής βοήθειας κατά τη διάρκεια κρίσεων (οικονομική κρίση, πανδημία, πυρκαγιές, κ.ά.) έως δωρεές προς το Πολεμικό Ναυτικό και το Λιμενικό Σώμα, και την υποστήριξη της ενάλιας αρχαιολογίας.

Σχεδιάζοντας το μέλλον

Στα άμεσα σχέδια του Ιδρύματος περιλαμβάνονται και βρίσκονται σε εξέλιξη τα εξής:

Μέχρι το 2027, το Ίδρυμα αναμένεται να ολοκληρώσει ένα έργο που επιτελεί σε συμφωνία με την Ελληνική Επιτροπή Στρατιωτικής Ιστορίας. Πρόκειται για τη δημιουργία από το Ίδρυμα μιας ψηφιακής πλατφόρμας μέσω της οποίας θα παρουσιάζονται τα Πολεμικά Γεγονότα του Έθνους με τη μορφή επετειολογίου–χρονολογίου εμπλουτισμένου με φωτογραφίες από ιστορικά τεκμήρια (επιστολές-έγγραφα, φωτογραφίες και αποσπάσματα ταινιών). Πολυμεσικό υλικό λαμβάνεται από τις Υπηρεσίες Ιστορίας των Επιτελείων και από το Πολεμικό Μουσείο.

Έχοντας αποκτήσει πρόσφτα το αρχείο του Ναυάρχου Κόδριγκτον (Codrington), που καλύπτει την περίοδο που ήταν αρχηγός του Βρετανικού Στόλου της Μεσογείου, και εν όψει της συμπλήρωσης 200 ετών από τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου, το Ίδρυμα έχει υποβάλει πρόταση χρηματοδότησης ΕΣΠΑ για την ψηφιοποίηση και ανάδειξη του αρχείου αυτού καθώς και τη δημιουργία τρισδιάστατης εφαρμογής εμβύθισης (immersive reality).

Η στήριξη της έδρας Νεοελληνικών Σπουδών Μαριλένας Λασκαρίδη στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και στο Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Διεθνών Σπουδών της Σαγκάης θα συνεχιστεί για πολλά ακόμη χρόνια, όπως και η στήριξη του Ελληνικού Παραρτήματος της ΙΒΒΥ (International Board on Books for Young People).