Ισλανδία: Δημοψήφισμα για επανέναρξη ενταξιακών συνομιλιών με ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αλλά και με διακριτικότητα, την προετοιμασία του αυριανού δημοψηφίσματος στην Ισλανδία, το οποίο ενδέχεται να ανοίξει τον δρόμο για την επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Το διακύβευμα για τις Βρυξέλλες είναι διττό: αφενός η προσθήκη μιας νέας χώρας στον συνασπισμό, αφετέρου η αποκατάσταση της δυναμικής της διεύρυνσης, η οποία έχει ατονίσει τα τελευταία χρόνια.

Οι πολίτες του νησιού των 400.000 κατοίκων καλούνται να απαντήσουν σε ένα καίριο ερώτημα: αν η χώρα τους θα πρέπει να ξεκινήσει εκ νέου τις διαπραγματεύσεις ένταξης με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διαδικασία αυτή δεν είναι άγνωστη για την Ισλανδία, καθώς είχε υποβάλει επίσημη αίτηση ένταξης το 2009, εν μέσω της οξείας χρηματοπιστωτικής κρίσης που συγκλόνισε την οικονομία της και οδήγησε στην κατάρρευση του τραπεζικού της τομέα. Οι συνομιλίες με τις Βρυξέλλες συνεχίστηκαν για αρκετά χρόνια, ωστόσο το 2015 η ισλανδική κυβέρνηση αποφάσισε να τερματίσει μονομερώς τη διαδικασία, με μια απλή επιστολή.

Το γεωπολιτικό σκηνικό και η επανεκκίνηση

Η απόφαση για τη διεξαγωγή του σημερινού δημοψηφίσματος έρχεται σε ένα εντελώς διαφορετικό γεωπολιτικό περιβάλλον. Οι επιθετικές δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με την πρόθεσή του να αποκτήσει τον έλεγχο της Γροιλανδίας, ενός αυτόνομου εδάφους της Δανίας, λειτούργησαν ως καταλύτης για την επανεξέταση των στρατηγικών επιλογών της Ισλανδίας. Οι ισλανδικές αρχές εκτίμησαν ότι η ένταξη στην ευρωπαϊκή ομάδα των 27 χωρών θα μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια και σταθερότητα, ειδικά στο πλαίσιο των αυξανόμενων πιέσεων από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το δημοψήφισμα του Σαββάτου, ωστόσο, δεν αφορά την άμεση ένταξη στην Ένωση, αλλά την έναρξη ενός νέου κύκλου διαπραγματεύσεων. Ακόμη και σε περίπτωση θετικού αποτελέσματος, η έγκριση οποιασδήποτε ενταξιακής συνθήκης θα απαιτήσει τη διεξαγωγή ενός δεύτερου, δεσμευτικού δημοψηφίσματος. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν μια βαθιά διχασμένη κοινωνία, με μια μέτρηση της εφημερίδας DV να δίνει προβάδισμα στο στρατόπεδο του «ναι» με ποσοστό 53%, ενώ μια πιο πρόσφατη δημοσκόπηση του Gallup καταγράφει απόλυτη ισοπαλία στο 46% για κάθε πλευρά, με το υπόλοιπο 8% να δηλώνει αναποφάσιστο.

Οι προκλήσεις και το ζήτημα της αλιείας

Παρά την αισιοδοξία που επικρατεί σε ορισμένους ευρωπαϊκούς κύκλους, οι Βρυξέλλες τηρούν εξαιρετικά προσεκτική στάση, αποφεύγοντας οποιαδήποτε ενέργεια θα μπορούσε να εκληφθεί ως ανάμιξη στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. Οι ισλανδικές αρχές έχουν ζητήσει ρητά από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διατηρήσει χαμηλό προφίλ κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου. Ένας εκπρόσωπος της Κομισιόν, ο Γκιγιόμ Μερσιέ, περιορίστηκε σε μια μετρημένη δήλωση, επισημαίνοντας την ετοιμότητα της Ένωσης να συμμετάσχει εποικοδομητικά σε ενδεχόμενες διαπραγματεύσεις.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πορεία προς την ένταξη αναμένεται να αποτελέσει το ζήτημα της αλιευτικής πολιτικής. Οι Βρυξέλλες κατηγορούν την Ισλανδία για υπεραλίευση σκουμπριών, ενός είδους που έχει μεταναστεύσει προς τα βόρεια λόγω της κλιματικής αλλαγής. Ο αλιευτικός τομέας αποτελεί θεμέλιο λίθο της ισλανδικής οικονομίας και ταυτότητας, και το Ρέικιαβικ έχει καταστήσει σαφές ότι δεν προτίθεται να υποχωρήσει εύκολα σε αυτό το πεδίο. Η Χάιντρουν Μαρτεϊνσντότιρ, επικεφαλής της ένωσης αλιέων Fisheries Iceland, υπογραμμίζει ότι η χώρα επεξεργάζεται πλήρως τα αλιεύματά της, διατηρώντας το σύνολο της προστιθέμενης αξίας στην εγχώρια αγορά, ένα σύστημα που θα μπορούσε να τεθεί σε κίνδυνο από την Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ.

Ο καθηγητής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Μπίφροστ, Έιρικουρ Μπέργκμαν, επισημαίνει ότι η αλιεία αποτελεί σύμβολο κυριαρχίας και οικονομικής ανεξαρτησίας, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε συμφωνία που θα περιόριζε τον έλεγχο της χώρας στα ύδατά της. Η προοπτική παραχώρησης μέρους αυτής της αυτονομίας, με αντάλλαγμα χαμηλότερα επιτόκια και μια θέση στο τραπέζι των αποφάσεων της Ευρώπης, βρίσκεται στον πυρήνα του διλήμματος που καλούνται να επιλύσουν οι Ισλανδοί ψηφοφόροι.

Η διάσταση της ασφάλειας

Η στρατηγική θέση της Ισλανδίας στο λεγόμενο «θαλάσσιο πέρασμα GIUK», μεταξύ Γροιλανδίας, Ισλανδίας και Βρετανίας, προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο αποτέλεσμα της ψηφοφορίας. Η χώρα, η οποία δεν διαθέτει δικό της στρατό, βασίζει την άμυνά της στη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ και σε μια διμερή συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες από το 1951. Ωστόσο, η επιθετική ρητορική της προεδρίας Τραμπ έχει θέσει υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία των ΗΠΑ ως εταίρου, ωθώντας τους Ισλανδούς να επανεξετάσουν τις παραδοσιακές τους συμμαχίες.

Η υπουργός Εξωτερικών, Θόργκερντουρ Γκουναρσντότιρ, διαβεβαιώνει ότι το ΝΑΤΟ και η αμυντική συμφωνία με τις ΗΠΑ θα παραμείνουν ο ακρογωνιαίος λίθος της ασφάλειας της χώρας, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα. Παρόλα αυτά, θεωρεί ότι η ένταξη στην ΕΕ θα μπορούσε να αποτελέσει μια πολύτιμη προσθήκη, ιδιαίτερα στον τομέα της οικονομικής ασφάλειας. Η ίδια εξέφρασε την απογοήτευσή της για την εκστρατεία πίεσης εναντίον της Γροιλανδίας και της Δανίας, ενώ υπογράμμισε ότι η μεγαλύτερη ανησυχία της χώρας επικεντρώνεται στις δραστηριότητες της Ρωσίας, τόσο στην Ουκρανία όσο και στα θαλάσσια ύδατα του βόρειου Ατλαντικού.