Κακοκαιρία στην Κρήτη: Ανάλυση Λαγουβάρδου για τα αίτια

Η πρόσφατη κακοκαιρία που έπληξε την Κρήτη αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης από τον Καθηγητή Κωνσταντίνο Λαγουβάρδο, Διευθυντή του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών / Ινστιτούτο Περιβαλλοντικών Ερευνών. Σύμφωνα με τη σχετική ανακοίνωση, το φαινόμενο δεν ήταν μεμονωμένο αλλά προέκυψε από μια ευρύτερη ατμοσφαιρική διαταραχή που επηρέασε σημαντικό τμήμα της Ευρώπης και της Μεσογείου, διαμορφώνοντας συνθήκες ασυνήθιστες για την εποχή.

Η συνήθης κυκλοφορία και η φετινή ανατροπή

Κατά τη διάρκεια των φθινοπωρινών μηνών, και ειδικότερα στα τέλη Σεπτεμβρίου και τις αρχές Οκτωβρίου, η ατμοσφαιρική κυκλοφορία πάνω από την Ευρώπη χαρακτηρίζεται από τη μετακίνηση καιρικών συστημάτων και αερίων μαζών από τον Ατλαντικό προς την ανατολική ήπειρο. Αυτό το μοτίβο συνήθως ευνοεί βροχοπτώσεις στη Δυτική Ελλάδα, η οποία δέχεται τα μεγαλύτερα ύψη βροχής αυτή την περίοδο. Ωστόσο, φέτος παρατηρήθηκε μια ριζικά διαφορετική εικόνα: η ατμοσφαιρική κυκλοφορία παρουσίασε «μπλοκάρισμα», με αποτέλεσμα οι ψυχρές αέριες μάζες να κατευθυνθούν από τη βορειοανατολική Ευρώπη προς τα Βαλκάνια και το Αιγαίο, μετατοπίζοντας τις βροχοπτώσεις προς την ανατολική και νότια Ελλάδα.

Κομβικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη διαδραμάτισε ένα φαινόμενο «εκρηκτικής κυκλογένεσης» που σημειώθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου στον Βόρειο Ατλαντικό, όπου ένα βαρομετρικό χαμηλό ενισχύθηκε με ιδιαίτερα ταχείς ρυθμούς. Η ταχεία αυτή ενίσχυση είχε ως συνέπεια τη μεταφορά θερμότερων αερίων μαζών προς τη Σκανδιναβία, στην ανατολική πλευρά του συστήματος, συμβάλλοντας παράλληλα στην ενίσχυση του αντικυκλώνα πάνω από τη βορειοανατολική Ευρώπη. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργήθηκε ένα έντονα κυματιστό και επίμονο μοτίβο κυκλοφορίας, το οποίο εμπόδισε τη συνήθη δυτική-ανατολική κίνηση των καιρικών συστημάτων. Αυτή η διάταξη, σαφώς ασυνήθιστη για την εποχή, άνοιξε τον δρόμο για την κάθοδο ψυχρών αερίων μαζών προς την περιοχή των Βαλκανίων, του Αιγαίου και της Ελλάδας.

Ο ρόλος του αποκομμένου χαμηλού και η διάρκεια

Ιδιαίτερη σημασία για την ένταση και τη διάρκεια των φαινομένων είχε η σταδιακή αποκοπή της διαταραχής από το κύριο ρεύμα της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, η οποία οδήγησε στον σχηματισμό ενός αποκομμένου χαμηλού πάνω από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο. Όταν συμβαίνει αυτό, το χαμηλό παραμένει σχεδόν στάσιμο για αρκετές ημέρες, καθώς δεν παρασύρεται εύκολα προς τα ανατολικά από τους ισχυρότερους ανέμους της ανώτερης ατμόσφαιρας. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το αποκομμένο χαμηλό παρέμεινε για πολλές ημέρες στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, ενώ οι υψηλές πιέσεις που επικρατούσαν βορειότερα διατήρησαν μεγάλη διαφορά πίεσης και ένα επίμονο βόρειο έως βορειοανατολικό ρεύμα πάνω από το Αιγαίο. Αυτή η διαμόρφωση είχε ως αποτέλεσμα τη συνεχή μεταφορά ψυχρών αερίων μαζών προς την Ελλάδα και ταυτόχρονα τον εμπλουτισμό της Κρήτης με υγρές αέριες μάζες, οδηγώντας σε παρατεταμένες και έντονες βροχοπτώσεις.

Αξίζει να σημειωθεί ότι παρόμοιες ατμοσφαιρικές διατάξεις έχουν προκαλέσει στο παρελθόν ακραία καιρικά φαινόμενα στην Κρήτη. Ενδεικτικά, η επιστημονική ανάλυση των κακοκαιριών «Χιόνη» και «Ωκεανίδα» τον Φεβρουάριο του 2019 κατέδειξε ότι και τότε ο συνδυασμός ισχυρών υψηλών πιέσεων πάνω από την Ευρώπη, χαμηλών πιέσεων νότια της Κρήτης και επίμονης ροής υγρών αερίων μαζών πάνω από το Νότιο Αιγαίο και το Κρητικό Πέλαγος είχε οδηγήσει σε σημαντικά ύψη βροχής.

Καταγραφή των βροχοπτώσεων και η συμβολή του δικτύου σταθμών

Τα συνολικά ύψη βροχής για το πενθήμερο από την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου έως την Κυριακή 4 Οκτωβρίου αποτυπώνονται στον σχετικό χάρτη, ο οποίος βασίζεται σε μετρήσεις από 70 μετεωρολογικούς σταθμούς της μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στο νησί. Σύμφωνα με τα δεδομένα, στη Σαμαριά (θέση Ξυλόσκαλο) καταγράφηκαν άνω των 840 χιλιοστών βροχής, στα Ανώγεια Ρεθύμνου ξεπέρασαν τα 640 χιλιοστά, ενώ στο οροπέδιο Λασιθίου (Τζερμιάδο) το συνολικό ύψος βροχής ανήλθε σε 448 χιλιοστά. Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν τη σφοδρότητα του φαινομένου και την ανάγκη για αξιόπιστη καταγραφή.

Η λειτουργία ενός πυκνού δικτύου μετεωρολογικών σταθμών αποδεικνύεται για άλλη μια φορά ζωτικής σημασίας, καθώς επιτρέπει την ακριβή καταγραφή των καιρικών συνθηκών κατά τη διάρκεια σημαντικών κακοκαιριών, την έγκαιρη έκδοση σχετικών ειδοποιήσεων και τη συνολική αποτίμηση της κατανομής της βροχής. Η δυνατότητα αυτή συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση των ακραίων φαινομένων και στη βελτίωση της προετοιμασίας για μελλοντικά συμβάντα.