Κυβερνοεπιθέσεις, πόλεμοι και φυσικές καταστροφές σπρώχνουν τους Ευρωπαίους στα μετρητά

Παρά την κυριαρχία των ανέπαφων πληρωμών με κάρτες και smartphones στις ευρωπαϊκές πόλεις, τα μετρητά δεν εξαφανίζονται. Αντιθέτως, ο συνολικός όγκος των χαρτονομισμάτων που κυκλοφορούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνεται θεαματικά, καθώς οι πολίτες μπορεί να χρησιμοποιούν λιγότερο χαρτονόμισμα στα ταμεία, κρατούν όμως περισσότερα χρήματα στα σπίτια τους ως αποθεματικό ανάγκης.

Την εικόνα αυτή περιέγραψε ο Φίλιπ Λέιν, επικεφαλής οικονομολόγος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, μιλώντας στο θερινό συνέδριο MacGill στην Ιρλανδία. Όπως σημείωσε, ο συνολικός όγκος των χαρτονομισμάτων συνεχίζει να αυξάνεται, παρότι η χρήση τους στις καθημερινές συναλλαγές μειώνεται.

Το φαινόμενο αποτυπώνει ένα παράδοξο της νέας εποχής: η Ευρώπη πληρώνει ψηφιακά, αλλά αποταμιεύει σε φυσικό χρήμα. Η κάρτα και το κινητό κυριαρχούν στην καθημερινότητα, όμως το χαρτονόμισμα επιστρέφει ως μορφή ασφάλειας, σε ένα περιβάλλον όπου οι πολίτες φοβούνται διακοπές συστημάτων, φυσικές καταστροφές, κυβερνοεπιθέσεις και πολεμικές αναταράξεις.

Το «μαξιλάρι» μετρητών μπροστά στον φόβο της κρίσης

Ειδικοί συνδέουν την αυξημένη αποθήκευση μετρητών με την έντονη ανησυχία για την ασφάλεια των ψηφιακών υποδομών. Οι κυβερνοεπιθέσεις, η πιθανότητα παράλυσης των online τραπεζικών υπηρεσιών και οι συνεχείς γεωπολιτικές εντάσεις έχουν οδηγήσει πολλά νοικοκυριά να επιστρέψουν στη λογική του «ρευστού στο σπίτι».

Η πρόσφατη εμπειρία της μεγάλης κυβερνοεπίθεσης στη βρετανική αλυσίδα Marks & Spencer, η οποία έθεσε εκτός λειτουργίας τις online παραγγελίες για εβδομάδες, ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την ανησυχία για το πόσο ευάλωτα μπορούν να αποδειχθούν τα ψηφιακά συστήματα.

Παράλληλα, οι πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν ήδη λάβει από το 2025 επίσημες οδηγίες να διατηρούν στο σπίτι βασικές προμήθειες για τουλάχιστον 72 ώρες. Νερό, κονσερβοποιημένα τρόφιμα, ραδιόφωνο και μετρητά θεωρούνται πλέον απαραίτητα στοιχεία ενός στοιχειώδους σχεδίου επιβίωσης μπροστά σε ακραία φαινόμενα, όπως πυρκαγιές, πλημμύρες ή εχθρικές ενέργειες.

Τα στοιχεία της ΕΚΤ δείχνουν καθαρά την τάση. Από περίπου 1 δισ. ευρώ το 2016, η αξία των μετρητών αυξήθηκε στα 1,6 δισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2026. Παράλληλα, στην αγορά κυκλοφορούν πλέον πάνω από 31 εκατομμύρια χαρτονομίσματα, έναντι 24 εκατομμυρίων το 2019, πριν από την πανδημία.

Στην κορυφή των προτιμήσεων βρίσκεται το χαρτονόμισμα των 50 ευρώ, το οποίο χρησιμοποιείται περισσότερο ως αποταμιευτικό μέσο, ενώ ακολουθεί το 100ευρω. Η τάση αυτή δείχνει ότι οι πολίτες δεν κρατούν απλώς μικρά ποσά για καθημερινές αγορές, αλλά επιλέγουν χαρτονομίσματα που μπορούν να λειτουργήσουν ως πρακτικό απόθεμα σε περίπτωση ανάγκης.

Χώρες όπως η Αυστρία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Σουηδία και η Ολλανδία συνιστούν ήδη στους πολίτες να διατηρούν στο σπίτι από 70 έως 100 ευρώ ανά νοικοκυριό. Το ποσό θεωρείται επαρκές για την κάλυψη βασικών εξόδων για ένα τριήμερο, εφόσον τεθούν εκτός λειτουργίας τραπεζικές εφαρμογές, POS ή άλλες ψηφιακές υπηρεσίες πληρωμών.

«Χρησιμοποιήστε τα ή θα τα χάσουμε»

Η Όλιβ ΜακΚάρθι, καθηγήτρια στο University College Cork με ειδίκευση στη χρηματοοικονομική ενσωμάτωση, προειδοποιεί ότι τα μετρητά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως λύση ανάγκης. Αν οι πολίτες σταματήσουν να τα χρησιμοποιούν στην κανονική ζωή, τότε μπορεί να μην είναι εύκολο να τα χρησιμοποιήσουν όταν ξεσπάσει μια κρίση.

Η προειδοποίηση αυτή αγγίζει την ουσία του προβλήματος. Αν τα μετρητά περιοριστούν μόνο σε ρόλο εφεδρείας, χωρίς καθημερινή χρήση, κινδυνεύει να χαθεί η πρακτική υποδομή που τα στηρίζει: τα ΑΤΜ, τα ταμεία, οι επιχειρήσεις που τα δέχονται και οι πολίτες που ξέρουν να λειτουργούν με αυτά.

Η ΕΚΤ χαρακτηρίζει τα μετρητά θεμέλιο της εθνικής ετοιμότητας για κρίσεις. Θεωρεί παράδοξο ότι η χρήση τους στις καθημερινές αγορές υποχωρεί, ενώ η φύλαξή τους στα σπίτια αυξάνεται. Για τον λόγο αυτό, ο Φίλιπ Λέιν υπογράμμισε την ανάγκη να υπάρξουν κανόνες που θα διασφαλίζουν ότι τα ΑΤΜ δεν θα εξαφανιστούν από τους εμπορικούς δρόμους της Ευρώπης.

Τα μετρητά δεν είναι απλώς τρόπος πληρωμής. Προσφέρουν ιδιωτικότητα, στηρίζουν ηλικιωμένους και ευάλωτες ομάδες, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις λειτουργούν ως μέσο προστασίας για ανθρώπους που βρίσκονται υπό οικονομικό έλεγχο, όπως θύματα ενδοοικογενειακής βίας.

Παράλληλα, παραμένουν βασικό εργαλείο οικονομικής εκπαίδευσης για τα παιδιά, καθώς τα βοηθούν να αντιλαμβάνονται καλύτερα την έννοια του προϋπολογισμού, της δαπάνης και της αποταμίευσης.

Η επιστροφή των μετρητών ως αποθεματικού δεν αναιρεί την ψηφιακή πραγματικότητα. Δείχνει όμως ότι πίσω από τη βιτρίνα των γρήγορων πληρωμών, η ευρωπαϊκή κοινωνία αναζητά ξανά απλές, χειροπιαστές δικλίδες ασφαλείας. Όσο πιο εύθραυστος μοιάζει ο ψηφιακός κόσμος, τόσο πιο πολύτιμο γίνεται το χαρτονόμισμα στο συρτάρι.