Οι υψηλές θερμοκρασίες, οι ήπιοι χειμώνες και οι έντονες βροχοπτώσεις δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη των κουνουπιών. Η υπερθέρμανση του πλανήτη οδηγεί στην εμφάνισή τους σε περιοχές που παλαιότερα ήταν απαλλαγμένες, όπως η Ισλανδία, όπου καταγράφηκε για πρώτη φορά το είδος Culiseta annulata.
Ο δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, ερευνητής και εντομολόγος στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, εξηγεί ότι τα κουνούπια αντιλαμβάνονται τις μικρές μεταβολές της θερμοκρασίας και χρησιμοποιούν αυτή την ικανότητα για την επιβίωσή τους. Οι μικρές αλλαγές στα μικροκλίματα επηρεάζουν τον βιολογικό τους κύκλο και την παρουσία τους κατά τη διάρκεια του έτους.
Ο βιολογικός κύκλος των κουνουπιών εξαρτάται άμεσα από τη θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις. Σε περιοχές με ήπιους χειμώνες και έντονες βροχοπτώσεις, η δραστηριότητά τους παρατείνεται και οι πληθυσμοί αυξάνονται. Στη Μεσόγειο η δραστηριότητά τους πλέον εκτείνεται σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο μετάδοσης νοσημάτων όπως ο ιός του Δυτικού Νείλου.
Οι ήπιες χειμωνιάτικες θερμοκρασίες παρατείνουν τη δραστηριότητα των κουνουπιών και ενισχύουν τη διαχείμασή τους σε μικροκλίματα όπως σπίτια και θερμαινόμενους χώρους. Το κοινό κουνούπι (Culex pipiens), κύριος φορέας του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ελλάδα και την Ευρώπη, παραμένει ενεργό σχεδόν όλο το χρόνο. Οι παγίδες συνεχίζουν να καταγράφουν άτομα ακόμα και σε χαμηλές θερμοκρασίες, ενώ ο ιός εμφανίζεται σε χειμερινούς μήνες, προκαλώντας νέες ανάγκες στην παρακολούθηση και την πρόληψη.
Η μετάδοση του ιού δεν περιορίζεται στην άμεση επαφή με τα τσιμπήματα. Η δυνατότητα μετάδοσης μέσω της αιμοδοσίας επηρεάζει την επιχειρησιακή οργάνωση του συστήματος υγείας και καθιστά αναγκαία την συνεχή παρακολούθηση του φαινομένου.
Ένα ακόμη είδος που έχει εγκατασταθεί στην Ελλάδα είναι το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus), με ημερήσια δραστηριότητα, φορέας των ιών Chikungunya, Dengue και Zika. Η δραστηριότητά του έχει επεκταθεί και σε περιόδους χειμώνα, με αυγά να καταγράφονται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Τα μέτρα παρακολούθησης και καταπολέμησης πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την πιθανότητα εισαγόμενων κρουσμάτων και την πρόληψη μετάδοσης.
Η οικονομική διάσταση της παρουσίας των κουνουπιών αφορά τα νοικοκυριά και τους δήμους, καθώς απαιτείται μεγαλύτερη δαπάνη για την προστασία και την επέκταση των προγραμμάτων καταπολέμησης. Οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες επηρεάζουν την αναπαραγωγή τους, με περιοχές χαμηλού βιοτικού επιπέδου να παρουσιάζουν αυξημένους πληθυσμούς και περιοχές με εκτεταμένα υδάτινα στοιχεία να δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για τα έντομα.
Τα ανωφελή κουνούπια (Anopheles), φορείς της ελονοσίας, παρακολουθούνται μέσω ειδικών προγραμμάτων καταπολέμησης για την πρόληψη μετάδοσης. Παράλληλα, το Aedes aegypti, γνωστό ως κουνούπι του κίτρινου πυρετού, δεν έχει εμφανιστεί στην Ελλάδα, αλλά η προληπτική παρακολούθηση σε πτητικά μέσα από περιοχές υψηλού κινδύνου έχει θεσπιστεί με ειδική νομοθεσία και μέτρα ψεκασμού.
Η αντιμετώπιση απαιτεί συνεργασία σε όλα τα επίπεδα, από το κράτος και την αυτοδιοίκηση μέχρι τον πολίτη. Οι δήμοι και οι περιφέρειες πρέπει να επεκτείνουν τις περιόδους καταπολέμησης, ενώ η συμμετοχή των πολιτών είναι κρίσιμη για την αποτελεσματικότητα των μέτρων. Η αλλαγή της κλιματικής πραγματικότητας και η παρατεταμένη δραστηριότητα των κουνουπιών καθιστούν αναγκαία την ενημέρωση και τη συμμετοχή όλων για την προστασία του ανθρώπινου πληθυσμού και τη διαχείριση των κινδύνων υγείας.
