Κομισιόν: Ένα εθνικό σχέδιο αντί πολλών ταμείων στο ΠΔΠ 2028-2034

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει θέσει επί τάπητος μια ριζική αναδιάρθρωση του τρόπου με τον οποίο διοχετεύονται τα κονδύλια του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028-2034. Κεντρικός άξονας της πρότασης είναι η αντικατάσταση του σημερινού κατακερματισμένου τοπίου των επιμέρους προγραμμάτων από ένα ενιαίο Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης για κάθε κράτος μέλος. Αυτή η δομική αλλαγή αποσκοπεί στη σύζευξη της χρηματοδότησης με τις μεταρρυθμίσεις, προσφέροντας μεγαλύτερη ευελιξία στην εκτέλεση, αλλά ταυτόχρονα ενισχύοντας την πολιτική εποπτεία από τις Βρυξέλλες.

Η αρχιτεκτονική του νέου μηχανισμού

Σύμφωνα με το αναλυτικό εγχειρίδιο των 101 σελίδων που συνέταξε η Επιτροπή και φέρει ημερομηνία 22 Ιουλίου 2026, κάθε χώρα θα κληθεί να καταθέσει ένα επταετές σχέδιο, συμφωνημένο με την Επιτροπή. Το σχέδιο αυτό θα περιγράφει λεπτομερώς τις προβλεπόμενες επενδύσεις, τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και τους στόχους και τα ορόσημα που θα χρηματοδοτηθούν. Η λογική παραπέμπει εν μέρει στα εθνικά σχέδια του Ταμείου Ανάκαμψης, αλλά η εμβέλεια είναι σαφώς ευρύτερη, καλύπτοντας τομείς όπως η πολιτική συνοχής, η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), η αγροτική ανάπτυξη, η κοινωνική πολιτική και το ΕΚΤ+, η αλιεία, η μετανάστευση, τα σύνορα και η εσωτερική ασφάλεια.

Το έγγραφο, το οποίο χαρακτηρίζεται ως «ζωντανό» και φέρει τη σήμανση του σχεδίου χωρίς να έχει εγκριθεί επίσημα, βασίζεται στην πρόταση κανονισμού COM(2025) 565. Διαρθρώνεται σε τρία κεφάλαια που καλύπτουν τον σχεδιασμό των μέτρων, την κοστολόγηση και τη χρηματοδότηση, καθώς και τα ορόσημα, τους στόχους και τις αξίες πληρωμής. Σημειώνεται ότι οι πληρωμές από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό δεν θα συνδέονται με τις πραγματοποιηθείσες δαπάνες, αλλά αποκλειστικά με την εκπλήρωση προκαθορισμένων στόχων, καθιστώντας τις μεταρρυθμίσεις υποχρεωτικό σκέλος κάθε σχεδίου.

Κατηγορίες μέτρων και επιλεξιμότητα

Η προτεινόμενη αρχιτεκτονική ορίζει τρεις διακριτές κατηγορίες μέτρων: τις μεταρρυθμίσεις, τις επενδύσεις και τις παρεμβάσεις με βάση τις εκροές. Κάθε μέτρο πρέπει να εντάσσεται υποχρεωτικά σε μία μόνο κατηγορία. Ενδεικτικά παραδείγματα περιλαμβάνουν την ενοποίηση δεδομένων συνοριοφυλακής, ακτοφυλακής και τελωνείων σε ένα Εθνικό Κέντρο Συντονισμού, σχέδια αντιμετώπισης χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών και πυρηνικών απειλών, την απλούστευση αδειοδοτήσεων για κατοικίες και την ένταξη μεταναστών στην αγορά εργασίας.

Κρίσιμο στοιχείο αποτελεί η ημερομηνία επιλεξιμότητας, με τα μέτρα να πρέπει να ξεκινούν την υλοποίησή τους από την 1η Ιανουαρίου 2028. Εξαίρεση αποτελούν τα μέτρα των Κοινωνικών Σχεδίων για το Κλίμα, για τα οποία ισχύει η 30ή Ιουνίου 2024. Παράλληλα, τίθενται αυστηροί ποσοτικοί στόχοι δαπανών: τουλάχιστον 14% της ενωσιακής συνεισφοράς πρέπει να κατευθύνεται σε κοινωνικούς στόχους, τουλάχιστον 43% σε κλιματικούς και περιβαλλοντικούς στόχους (εξαιρουμένων των μέτρων άμυνας και ασφάλειας), και τουλάχιστον 10% σε μέτρα για αγροτικές περιοχές.

Ο μηχανισμός πληρωμών και οι προκλήσεις

Το τρίτο κεφάλαιο του εγχειριδίου επικεντρώνεται στον μηχανισμό πληρωμών, ο οποίος είναι τεχνικά πολύπλοκος. Παρόλο που οι πληρωμές δεν βασίζονται στο κόστος, οι εκτιμήσεις κόστους παραμένουν η βάση για τον καθορισμό του ποσού που αντιστοιχεί σε κάθε ορόσημο. Το άθροισμα όλων των αξιών πληρωμής πρέπει να ισούται με τη συνολική ενωσιακή συνεισφορά, από την οποία αφαιρείται κατ’ αποκοπή ποσοστό 2,91% για τεχνική βοήθεια. Οι μεταρρυθμίσεις, αν και συνήθως δεν έχουν άμεσο κόστος, θα ανταμείβονται ανάλογα με τη βαρύτητά τους, με τη χρηματοδότησή τους να προέρχεται από ποσά που αφαιρούνται από τις επενδύσεις.

Για τομείς όπου τα ορόσημα δεν είναι κατάλληλα, όπως η γεωργία, η αλιεία και η μετανάστευση, προβλέπονται πληρωμές με βάση τις εκροές. Στη γεωργία, αυτές αφορούν την εισοδηματική στήριξη ανά έκταση, τη συνδεδεμένη στήριξη και την ειδική ενίσχυση για το βαμβάκι. Στην αλιεία, την προσωρινή και οριστική παύση δραστηριοτήτων, ενώ στη μετανάστευση την επανεγκατάσταση και τη μετεγκατάσταση. Το έγγραφο σημειώνει ότι η στήριξη για τη μετανάστευση και τα σύνορα θα εντάσσεται σταδιακά στα σχέδια μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού (EU Facility).

Χρονοδιάγραμμα και πολιτικές αντιδράσεις

Το προτεινόμενο χρονοδιάγραμμα είναι ιδιαίτερα πιεστικό. Τα κράτη μέλη θα υποβάλουν αναθεωρημένα σχέδια στο πλαίσιο της ενδιάμεσης επανεξέτασης έως τις 31 Μαρτίου 2031, ενώ το τελευταίο αίτημα πληρωμής μπορεί να κατατεθεί έως τις 31 Οκτωβρίου 2035. Η σύνταξη του εγγράφου προηγείται της πολιτικής συμφωνίας, αντανακλώντας την πίεση χρόνου, με το Συμβούλιο να έχει εγκρίνει μερική διαπραγματευτική θέση στις 16 Ιουνίου. Σε πολιτικό επίπεδο, η ιρλανδική Προεδρία εξετάζει την παρουσίαση ενός διαπραγματευτικού πλαισίου με επικαιροποιημένα ποσά τον Οκτώβριο, ενώ ακολουθούν σύνοδοι κορυφής τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο.

Ωστόσο, η πρόταση έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει εκφράσει την αντίθεσή του στη λογική του «ενός εθνικού σχεδίου ανά κράτος μέλος», φοβούμενο την αποδυνάμωση της αυτονομίας της πολιτικής συνοχής και του περιφερειακού της χαρακτήρα. Η κύρια ένσταση εστιάζεται στον κίνδυνο ενίσχυσης του ελέγχου των κεντρικών κυβερνήσεων εις βάρος των περιφερειών, των δήμων και των κοινωνικών εταίρων, με ευρωβουλευτές να κάνουν λόγο για ενδεχόμενη «επανεθνικοποίηση» μεγάλου μέρους του προϋπολογισμού. Ο κανονισμός για το ΠΔΠ απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο και έγκριση από την πλειοψηφία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με τον στόχο να παραμένει το κλείσιμο του νέου ΠΔΠ πριν από το τέλος του 2026.