Κρήτη: Το ανάγλυφο και η δόμηση πίσω από τις πλημμύρες

Η πρόσφατη παρατεταμένη κακοκαιρία που έπληξε την Κρήτη, με διάρκεια σχεδόν πέντε ημερών και εξαιρετικά υψηλά ύψη βροχής, έφερε στο προσκήνιο τη σύνθετη αλληλεπίδραση φυσικών χαρακτηριστικών και ανθρωπογενών παρεμβάσεων στη διαμόρφωση των πλημμυρικών φαινομένων. Ο επίκουρος καθηγητής Φυσικών Καταστροφών του ΕΚΠΑ, Μιχάλης Διακάκης, μιλώντας στην εκπομπή «Συνδέσεις», ανέλυσε τους παράγοντες που καθορίζουν την εξέλιξη τέτοιων γεγονότων, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του αναγλύφου, της πυκνής δόμησης και της ανάγκης ενσωμάτωσης του πλημμυρικού κινδύνου στον χωροταξικό σχεδιασμό.

Σύμφωνα με τον κ. Διακάκη, το φαινόμενο δεν παρουσίασε τα τυπικά χαρακτηριστικά των ξαφνικών πλημμυρών, όπου η ένταση της βροχόπτωσης σε σύντομο χρονικό διάστημα, όπως 6, 8 ή 12 ώρες, είναι καθοριστική. Αντίθετα, παρατηρήθηκε ένας μεγάλος και παρατεταμένος όγκος νερού που παρέμεινε στην περιοχή για αρκετές ημέρες, δημιουργώντας συνθήκες παρατεταμένης πλημμυρικής πίεσης. Αυτή η διαφοροποίηση είναι κρίσιμη για την κατανόηση των επιπτώσεων και τον σχεδιασμό αποτελεσματικών μέτρων αντιμετώπισης.

Το ανάγλυφο της Κρήτης ως καθοριστικός παράγοντας

Ο καθηγητής χαρακτήρισε το ανάγλυφο της Κρήτης ως τον σημαντικότερο παράγοντα που διαμορφώνει τα χαρακτηριστικά των πλημμυρικών φαινομένων στο νησί. Τα μεγάλα ορεινά συγκροτήματα διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο, καθώς στα μεγάλα υψόμετρα συγκεντρώνονται σημαντικές ποσότητες βροχής. Στη συνέχεια, στα μεσαία υψόμετρα, εκδηλώνονται φαινόμενα διάβρωσης και υποσκαφής, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές στο οδικό δίκτυο, στις γέφυρες και σε άλλες υποδομές. Στις πεδινές και παράκτιες περιοχές, οι επιπτώσεις γίνονται ακόμη πιο έντονες, όπως φάνηκε σε περιοχές της Ιεράπετρας, της Χερσονήσου και του Ρεθύμνου, αλλά και σε άλλα σημεία της Κρήτης.

Η πυκνή δόμηση στις παράκτιες περιοχές

Πέρα από τα φυσικά χαρακτηριστικά, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι ανθρώπινες παρεμβάσεις. Όπως επισήμανε ο καθηγητής, ο αστικός και δομικός ιστός στις παράκτιες περιοχές της Κρήτης είναι ιδιαίτερα πυκνός, τόσο λόγω των παλαιών οικισμών όσο και εξαιτίας της ανάπτυξης μεγάλων τουριστικών μονάδων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το νερό να μην μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αποστραγγιστεί απρόσκοπτα προς τη θάλασσα. Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις μπορούν να περιορίσουν ή να διακόψουν τους φυσικούς διαύλους απορροής του νερού, επιτείνοντας τα προβλήματα όταν εκδηλώνονται μεγάλα πλημμυρικά φαινόμενα. Παράλληλα, ο κ. Διακάκης αναφέρθηκε και στη θερμή θάλασσα, η οποία, όπως είπε, αυτή την περίοδο αποτελεί σημαντικό παράγοντα τροφοδότησης των καταιγίδων με υγρασία. Η αυξημένη διαθέσιμη υγρασία μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση των φαινομένων για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Η ανάγκη ένταξης του πλημμυρικού κινδύνου στη χωροταξία

Σε ό,τι αφορά το τι πρέπει να αλλάξει στον τρόπο με τον οποίο η Πολιτεία και η κοινωνία διαχειρίζονται τέτοια φαινόμενα, ο κ. Διακάκης έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη σύνδεση της χωροταξίας και του πολεοδομικού σχεδιασμού με τον κίνδυνο πλημμυρών. Όπως ανέφερε, έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε 17 ευρωπαϊκές χώρες ανέδειξε ότι, ιδιαίτερα στην Ελλάδα και γενικότερα στον ευρωπαϊκό Νότο, υπάρχει δυσκολία στο να ενταχθεί ουσιαστικά η διάσταση του κινδύνου στη χωροταξία. «Δυσκολευόμαστε κυρίως στην Ελλάδα, κυρίως στον ευρωπαϊκό Νότο, να βάλουμε τη χωροταξία στο παιχνίδι», σημείωσε, εξηγώντας ότι ο σχεδιασμός των πόλεων θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη το πού βρίσκονται οι ζώνες πλημμυρικού κινδύνου. «Δεν είναι μόνο το ακραίο του φαινομένου το οποίο μας δημιουργεί πρόβλημα», υπογράμμισε, επισημαίνοντας ότι θα πρέπει να αξιοποιούνται τα διαθέσιμα δεδομένα ώστε οι νέοι πολεοδομικοί σχεδιασμοί να γίνονται με διαφορετικά κριτήρια.

Διαθέσιμοι χάρτες πλημμυρικού κινδύνου

Ο καθηγητής τόνισε ότι σήμερα υπάρχει πολύ καλύτερη γνώση σε σχέση με το παρελθόν για τις περιοχές που αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο. Τα τελευταία 10 έως 15 χρόνια έχουν δημιουργηθεί και δημοσιευθεί χάρτες που αποτυπώνουν τις ζώνες πλημμυρικού κινδύνου σε μεγάλο μέρος, σχεδόν στο σύνολο, της χώρας. Όπως εξήγησε, το υπουργείο Περιβάλλοντος δημοσιεύει τα Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας, τα οποία περιλαμβάνουν διαφορετικά σενάρια και δείχνουν τις περιοχές που ενδέχεται να επηρεαστούν από πλημμυρικά φαινόμενα διαφορετικής έντασης. Το ζητούμενο, σύμφωνα με τον κ. Διακάκη, είναι πλέον οι διαθέσιμοι χάρτες και τα δεδομένα να ενσωματωθούν ουσιαστικά στη χωροταξία και στον πολεοδομικό σχεδιασμό, ώστε η ανάπτυξη των πόλεων και των υποδομών να γίνεται με βάση και τον πραγματικό κίνδυνο που αντιμετωπίζει κάθε περιοχή.