Μητσοτάκης στον ΟΗΕ: Στο επίκεντρο το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Η πρόσφατη ομιλία του Έλληνα πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ δεν αποτέλεσε μια ακόμη τυπική τοποθέτηση για τα ελληνοτουρκικά. Αντιθέτως, η επιλογή να ανοίξει το κεφάλαιο του τουρκολιβυκού μνημονίου από το βήμα του διεθνούς οργανισμού καταδεικνύει μια σαφή στρατηγική επιλογή της Αθήνας: να μεταφέρει τη συζήτηση από το στενό πλαίσιο της διμερούς αντιπαράθεσης στο ευρύτερο πεδίο της διεθνούς νομιμότητας, της ασφάλειας και των κανόνων που διέπουν τις θάλασσες. Η συγκυρία δεν είναι καθόλου τυχαία, καθώς η Ελλάδα ασκεί την προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας για τον μήνα Οκτώβριο, και η κεντρική υψηλού επιπέδου συνεδρίαση της ελληνικής προεδρίας ήταν αφιερωμένη στη θαλάσσια ασφάλεια και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πρωθυπουργός έθεσε επί τάπητος το τουρκολιβυκό μνημόνιο, χαρακτηρίζοντάς το παράνομο και αυθαίρετο, και υποστηρίζοντας με έμφαση ότι μια διμερής συμφωνία δεν μπορεί να υπερισχύσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας ούτε να παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων χωρών. Η φράση «η γεωγραφία δεν ξαναγράφεται» αποτελεί ίσως το πολιτικό κλειδί της παρέμβασης, καθώς ο Μητσοτάκης δεν περιορίστηκε σε μια απλή διαφωνία με το μνημόνιο του 2019, αλλά επιχείρησε να αποδομήσει τη λογική στην οποία αυτό στηρίζεται, παρουσιάζοντας το ζήτημα ως σύγκρουση ανάμεσα σε μια διμερή συμφωνία και στους κανόνες του διεθνούς δικαίου.

Η ελληνική θέση και η αποδόμηση του μνημονίου

Η ελληνική θέση είναι γνωστή και σταθερή: Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δημιουργούν τη βάση για τη συγκεκριμένη οριοθέτηση, και το μνημόνιο παραβλέπει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες τους. Αυτή ακριβώς τη θέση επανέλαβε και το υπουργείο Εξωτερικών μετά την πρόσφατη έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης. Επομένως, η Αθήνα δεν επιθυμεί να εμφανίζεται απλώς ως η χώρα που διαμαρτύρεται για τις τουρκικές κινήσεις, αλλά ως η χώρα που υπερασπίζεται ένα ευρύτερο σύστημα κανόνων και αξιών.

Από το ελληνοτουρκικό στο διεθνές ζήτημα

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της χθεσινής κίνησης του Έλληνα πρωθυπουργού. Επί της ουσίας, η κυβέρνηση επιχειρεί να βγάλει το τουρκολιβυκό από το στενό πλαίσιο του «Ελλάδα εναντίον Τουρκίας» και να το αναδείξει ως ένα ζήτημα που αφορά όλους όσοι ενδιαφέρονται για τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και για την εφαρμογή της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη από τις προηγούμενες ημέρες η Αθήνα είχε ενημερώσει το Συμβούλιο Ασφαλείας για τους κινδύνους που, κατά την ελληνική πλευρά, δημιουργεί η επικύρωση του μνημονίου. Παράλληλα, η Ελλάδα επιχείρησε να συγκροτήσει ευρύτερο διπλωματικό μέτωπο, με την ΕΕ, την Αίγυπτο, την Κύπρο και άλλες χώρες να εκφράζουν αντίστοιχες επιφυλάξεις. Άρα η χθεσινή παρέμβαση στον ΟΗΕ δεν ξεκίνησε σήμερα· αποτελεί το επόμενο επεισόδιο μιας προσπάθειας διεθνοποίησης του ζητήματος.

Η δεύτερη διάσταση: Η θαλάσσια ασφάλεια

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη στοιχείο που προσδίδει μεγαλύτερο βάρος στην παρέμβαση. Ο Μητσοτάκης δεν μίλησε μόνο για το τουρκολιβυκό, αλλά έδεσε το ζήτημα με τη γενικότερη ασφάλεια των θαλάσσιων οδών και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Με αφορμή μάλιστα την επίθεση που βύθισε ελληνικό εμπορικό πλοίο στη Μαύρη Θάλασσα, ζήτησε μια ευρύτερη «θαλάσσια εκεχειρία», υπογραμμίζοντας ότι τα εμπορικά πλοία πρέπει να μπορούν να κινούνται με ασφάλεια ακόμη και σε περιόδους πολέμου. Έτσι δημιουργείται ένας μεγαλύτερος πολιτικός καμβάς: Μαύρη Θάλασσα, Ανατολική Μεσόγειος, ελευθερία ναυσιπλοΐας, Δίκαιο της Θάλασσας και διεθνής ασφάλεια. Και μέσα σε αυτόν τον καμβά η Αθήνα εντάσσει το τουρκολιβυκό.

Το στοίχημα τώρα είναι η συνέχεια

Η ομιλία στον ΟΗΕ ασφαλώς αποτελεί σημαντικό διπλωματικό βήμα, δεν λύνει όμως το πρόβλημα. Το κρίσιμο για την Αθήνα είναι αν η πολιτική αυτή θα μετατραπεί σε συγκεκριμένα αποτελέσματα στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο τραπέζι βρίσκονται η Αίγυπτος, η Λιβύη, η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι ενεργειακές εξελίξεις νότια της Κρήτης και βεβαίως η σχέση με την Τουρκία. Ιδιαίτερα η Αίγυπτος αποκτά μεγαλύτερη σημασία, καθώς η συμφωνία Αθήνας - Καΐρου για την οριοθέτηση ΑΟΖ αποτελεί ήδη ένα από τα βασικά επιχειρήματα της ελληνικής πλευράς απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Επομένως, η πραγματική πολιτική ανάγνωση της σημερινής παρουσίας του πρωθυπουργού στη Νέα Υόρκη βρίσκεται όχι μόνο σε αυτά που είπε, αλλά και σε αυτά που θα ακολουθήσουν.

Η Αθήνα επιχειρεί να περάσει από την καταγγελία στην πολιτική κατοχύρωση, από την απάντηση στις τουρκικές κινήσεις στην προσπάθεια δημιουργίας ενός ευρύτερου διεθνούς πλαισίου μέσα στο οποίο αυτές οι κινήσεις θα κρίνονται. Και το μήνυμα του Μητσοτάκη ήταν σαφές: οι θάλασσες δεν μπορούν να αποτελέσουν χώρο όπου ο καθένας χαράζει τους δικούς του κανόνες. Όπως είπε χαρακτηριστικά, το Διεθνές Δίκαιο δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά και οι κανόνες που διέπουν τις θάλασσες δεν μπορούν να αναδιατυπώνονται για να εξυπηρετούν τις φιλοδοξίες μεμονωμένων κρατών. Αυτό είναι πλέον το νέο πεδίο της ελληνικής διπλωματικής μάχης: Όχι μόνο τι λέει η Αθήνα στην Άγκυρα, αλλά τι καταφέρνει να πείσει τη διεθνή κοινότητα ότι αφορά συνολικά την ασφάλεια και τη νομιμότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.