Η διαδικασία για την ανάθεση του συγκοινωνιακού έργου που σήμερα εκτελούν τα ΚΤΕΛ σε όλη τη χώρα εισέρχεται σε νέα φάση μετά από χρόνια καθυστερήσεων. Η έναρξη των διαγωνισμών πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία έχουν ήδη ανακοινωθεί αυξήσεις στα εισιτήρια των επιβατών, ενώ οι τεχνικές προδιαγραφές για τα οχήματα που θα χρησιμοποιούνται στο δίκτυο παραμένουν σχετικά χαλαρές.
Λίγες ημέρες μετά την ανακοίνωση ανατιμήσεων στα κόμιστρα των ΚΤΕΛ κατά 10%, εγκρίθηκε από τον αναπληρωτή υπουργό Μεταφορών Κωνσταντίνο Κυρανάκη η διενέργεια του πρώτου διαγωνισμού για την ανάθεση του συγκοινωνιακού έργου. Πρόκειται για την έναρξη ενός νέου μοντέλου λειτουργίας των δημόσιων οδικών μεταφορών, καθώς το αποκλειστικό δικαίωμα εκτέλεσης τακτικών δρομολογίων θα παραχωρείται πλέον μέσω ανοικτών διαγωνιστικών διαδικασιών.
Η αλλαγή αυτή συνδέεται και με τις υποχρεώσεις της χώρας στο πλαίσιο του Ταμείου Ανάκαμψης. Για την επιτάχυνση των διαδικασιών οι διαγωνισμοί ανατίθενται στο Υπερταμείο, το οποίο θα προχωρήσει τις σχετικές προκηρύξεις για λογαριασμό του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών. Ο σχεδιασμός προβλέπει την προκήρυξη συνολικά δώδεκα διαγωνισμών έως τις 30 Απριλίου.
Η κυβερνητική επιτροπή συμβάσεων στρατηγικής σημασίας ενέταξε το πρόγραμμα στο σχετικό αναπτυξιακό πλαίσιο τον Φεβρουάριο, ορίζοντας την Ελληνική Εταιρεία Συμμετοχών και Περιουσίας ως φορέα υλοποίησης. Το νέο σύστημα καλύπτει τόσο τις υπεραστικές όσο και τις αστικές οδικές μεταφορές.
Η πρώτη προκήρυξη αφορά την Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας και έχει ήδη εγκριθεί. Στη συνέχεια θα ακολουθήσουν αντίστοιχες διαδικασίες για τις υπόλοιπες Περιφέρειες της χώρας. Το υπουργείο προχωρά στη διαμόρφωση των διαγωνισμών με γεωγραφική βάση την Περιφέρεια και όχι την Περιφερειακή Ενότητα, όπως ίσχυε μέχρι σήμερα.
Οι συμβάσεις που θα υπογραφούν θα έχουν διάρκεια δέκα ετών με δυνατότητα παράτασης για ακόμη πέντε χρόνια. Η συνολική εκτιμώμενη αξία της σύμβασης για τη Στερεά Ελλάδα φτάνει τα 277,5 εκατομμύρια ευρώ ετησίως χωρίς ΦΠΑ. Από το ποσό αυτό τα 240 εκατομμύρια αφορούν το υπεραστικό συγκοινωνιακό έργο και τα 37,5 εκατομμύρια τα αστικά δίκτυα της Χαλκίδας και της Λαμίας.
Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν την οικονομική αξία της λειτουργίας των ΚΤΕΛ το προηγούμενο έτος και αποτελούν βάση υπολογισμού του έργου. Οι συμβάσεις δεν αντιστοιχούν σε άμεση κρατική χρηματοδότηση προς τους αναδόχους.
Συνολικά θα διεξαχθούν δώδεκα διαγωνισμοί, ένας για κάθε Περιφέρεια της χώρας. Η Αττική και η μητροπολιτική περιοχή της Θεσσαλονίκης εξαιρούνται από το νέο πλαίσιο, καθώς το συγκοινωνιακό έργο στις δύο αυτές περιοχές εκτελείται από τον ΟΑΣΑ και τον ΟΑΣΘ.
Η βασική μεταβολή αφορά τον τρόπο οργάνωσης των συμβάσεων. Μέχρι σήμερα η λειτουργία των ΚΤΕΛ βασιζόταν σε επίπεδο νομού. Με το νέο σύστημα οι διαγωνισμοί καλύπτουν ολόκληρη την Περιφέρεια. Η επιλογή αυτή επιχειρεί να αντιμετωπίσει τις μεγάλες διαφορές που εμφανίζονταν μεταξύ περιοχών με διαφορετικά επίπεδα επιβατικής κίνησης.
Σε αρκετές περιοχές με έντονη τουριστική δραστηριότητα ή υψηλό πληθυσμό τα δρομολόγια παρουσίαζαν σημαντική ζήτηση και σταθερά έσοδα. Σε αραιοκατοικημένες ή απομακρυσμένες περιοχές η επιβατική κίνηση ήταν περιορισμένη και η λειτουργία των γραμμών εμφάνιζε χαμηλότερη οικονομική απόδοση.
Η έλλειψη κεντρικού μηχανισμού παρακολούθησης των δρομολογίων δημιουργούσε δυσκολίες στον έλεγχο της εκτέλεσης του έργου. Καταγγελίες για αραιά δρομολόγια ή υπηρεσίες που δεν λειτουργούσαν πλήρως σε ορισμένες περιοχές καταγράφονταν συχνά από το επιβατικό κοινό.
Με την ομαδοποίηση των γραμμών σε μεγαλύτερες γεωγραφικές ενότητες επιδιώκεται καλύτερη κατανομή των εσόδων από τα δρομολόγια. Οι γραμμές με υψηλή ζήτηση θα ενισχύουν οικονομικά τις γραμμές με μικρότερη επιβατική κίνηση, με στόχο τη διασφάλιση βιωσιμότητας χωρίς πρόσθετη κρατική επιδότηση.
Μελέτες που προηγήθηκαν της νέας διαδικασίας κατέδειξαν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η λειτουργία ΚΤΕΛ σε επίπεδο νομού θα απαιτούσε κρατική επιχορήγηση για να παραμείνει βιώσιμη.
Το νέο μοντέλο έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις στον κλάδο των ΚΤΕΛ. Οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σήμερα στο δίκτυο εκφράζουν επιφυλάξεις για την πρακτική εφαρμογή των διαγωνισμών, κυρίως σε περιπτώσεις όπου η συμμετοχή απαιτεί συνεργασία μεταξύ διαφορετικών εταιρειών.
Η συμμετοχή στους διαγωνισμούς εκτιμάται ότι θα πραγματοποιηθεί κυρίως μέσω κοινοπρακτικών σχημάτων. Στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας αναμένεται κοινή προσφορά από ένωση εταιρειών στην οποία θα συμμετέχουν τα πέντε ΚΤΕΛ της περιοχής.
Η διάρθρωση αυτή μεταφέρει σημαντική ευθύνη στους αναδόχους. Οι συμμετέχουσες εταιρείες θα έχουν κοινή ευθύνη για την εκτέλεση του συγκοινωνιακού έργου σε ολόκληρη την Περιφέρεια. Οικονομικές δυσκολίες ενός φορέα επηρεάζουν τη λειτουργία του συνόλου του σχήματος.
Η διαχείριση δρομολογίων σε μεγάλες αποστάσεις αυξάνει επίσης το λειτουργικό κόστος. Σε περιπτώσεις όπου τα οικονομικά μεγέθη των συμμετεχόντων διαφέρουν σημαντικά προκύπτουν ζητήματα κατανομής ευθυνών και δαπανών.
Εκπρόσωποι του κλάδου επισημαίνουν ότι το ισχύον σύστημα κατάφερε επί δεκαετίες να εξασφαλίσει συγκοινωνιακή κάλυψη ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές της χώρας χωρίς άμεση κρατική χρηματοδότηση.
Παρά τις επιφυλάξεις, εκτιμάται ότι το συγκοινωνιακό έργο θα συνεχίσει να εκτελείται κυρίως από τα ΚΤΕΛ. Το περιορισμένο περιθώριο κέρδους θεωρείται αποτρεπτικός παράγοντας για την είσοδο μεγάλων διεθνών ομίλων στις σχετικές διαδικασίες.
Η προθεσμία των 45 ημερών για την υποβολή προσφορών εκτιμάται επίσης ότι ευνοεί τις υφιστάμενες επιχειρήσεις του κλάδου. Παράλληλα οι μέτοχοι των ΚΤΕΛ εξετάζουν τις νομικές δυνατότητες αντίδρασης απέναντι στις προκηρύξεις, ακόμη και με προσφυγές στο Συμβούλιο της Επικρατείας.
Σε ό,τι αφορά τα εισιτήρια, οι τιμές που έχουν ήδη ανακοινωθεί θα αποτελέσουν το ανώτατο επίπεδο για όλη τη διάρκεια της δεκαετούς σύμβασης. Οι διαγωνισμοί έχουν μειοδοτικό χαρακτήρα, γεγονός που επιτρέπει στους συμμετέχοντες να προτείνουν χαμηλότερες τιμές σε περιοχές με υψηλή ζήτηση μετακινήσεων.
Περιφέρειες με έντονη τουριστική κίνηση, όπως η Κρήτη, αναμένεται να συγκεντρώσουν αυξημένο ενδιαφέρον από υποψήφιους αναδόχους.
Στο τεχνικό σκέλος των προδιαγραφών προβλέπεται η δυνατότητα συμμετοχής λεωφορείων με κινητήρες προδιαγραφών Euro 3 και άνω. Το πλαίσιο αυτό επιτρέπει τη χρήση οχημάτων ηλικίας έως και 20 ή 25 ετών.
Οι ανάδοχοι θα υποχρεωθούν να εγκαταστήσουν συστήματα τηλεματικής, ηλεκτρονικό εισιτήριο και ψηφιακές εφαρμογές ενημέρωσης των επιβατών. Τα δεδομένα από τα λεωφορεία θα συνδέονται με κεντρική πλατφόρμα του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, η οποία θα παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο την εκτέλεση των δρομολογίων.
Η ίδια πλατφόρμα θα χρησιμοποιείται και για την καταγραφή των κοινωνικών εκπτώσεων στα εισιτήρια. Η επιβεβαίωση της ιδιότητας δικαιούχων, όπως οι φοιτητές, θα πραγματοποιείται μέσω ψηφιακής διασύνδεσης με τα αντίστοιχα μητρώα των πανεπιστημίων, ώστε να υπάρχει σαφής εικόνα της χρήσης των μειωμένων κομίστρων και των επιβατικών δεδομένων.
