Νέο περιβαλλοντικό σκάνδαλο με ευρωπαϊκές διαστάσεις

Ένα σκάνδαλο με σαφείς ευρωπαϊκές διασυνδέσεις αποκαλύπτεται στις παρασκηνιακές έρευνες της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) στην Ελλάδα, αυτή τη φορά γύρω από το γνωστό πρόγραμμα «Σπιτάκια Ανακύκλωσης». Πρόκειται για τη δεύτερη μεγάλη υπόθεση που ερευνά η EPPO στη χώρα, ενώ οι διαδικασίες βρίσκονται σε πλήρη εξέλιξη.

Πληροφορίες αναφέρουν ότι έχουν ήδη αποσταλεί ειδικά ερωτήματα προς τις ελληνικές αρχές, τα οποία φωτίζουν τόσο την έκταση όσο και το βάθος της έρευνας. Το φαινομενικά φιλόδοξο “πράσινο” εγχείρημα φαίνεται ότι υποκρύπτει σοβαρές ενδείξεις κακοδιαχείρισης ευρωπαϊκών κονδυλίων, με σημαντικά ερωτηματικά για την ανάθεση των συμβάσεων και την διαφάνεια των διαδικασιών.

Τα σπιτάκια, τα οποία ανατέθηκαν στην εταιρεία ΤΕΧΑΝ των αδερφών Μούργου, σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής Δημοσιονομικού Ελέγχου (ΕΔΕΛ) υπερκοστολογήθηκαν – κοστίζουν όσο μια πολυτελής κατοικία –, παρότι παρουσιάστηκαν ως καινοτόμο βήμα στη διαχείριση απορριπτόμενων συσκευασιών. Ήδη από τότε είχαν αρχίσει να γίνονται γνωστές πτυχές της υπόθεσης πολύ πριν ενεργοποιηθεί η EPPO, καταγράφοντας συστηματικά τα παράδοξα και τις σχέσεις που εγείρουν ανησυχίες.

Σε διεθνείς διαγωνισμούς για την προμήθεια των Σπιτακίων συμμετείχαν μόνον δύο εταιρείες – η TEXAN και η Envipco Hellas –, οι οποίες, σύμφωνα με την ΕΔΕΛ, συνδέονται στενά με κοινά συμφέροντα. Επιπλέον, δημοσιεύματα αναφέρουν ότι η TEXAN διατηρούσε προνομιακές σχέσεις με τον τότε υπουργό Εσωτερικών, Τάκη Θεοδωρικάκο, και με τον πρώην Αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα, Τζέφρι Πάιατ. Η EPPO ερευνά και την πιθανή εμπλοκή μέσων ενημέρωσης και εκδοτών που φέρονται να στήριξαν επικοινωνιακά την επένδυση.

Τα «Σπιτάκια Ανακύκλωσης» ήταν πολυκέντρα συλλογής πλαστικών, γυάλινων και μεταλλικών συσκευασιών, με την υπόσχεση ανταποδοτικότητας: οι πολίτες παραδίδουν συσκευασίες και λαμβάνουν κουπόνια (1 ευρώ για 33 τεμάχια), τα οποία εξαργυρώνονται σε συνεργαζόμενα σούπερ μάρκετ. Χρηματοδοτούνται από κοινοτικά κονδύλια, μέσω του ΕΣΠΑ (ΥΜΕΠΕΡΑΑ) 2014‑2020.

Το 2019 ξεκίνησαν τα μεγάλα εγκαίνια της «Μονάδας Παραγωγής Μηχανημάτων Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης» από το joint venture ENVIPCO‑TEXAN. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν παρουσία του Θ. Θεοδωρικάκου και του πρέσβη Πάιατ, ενώ εντός μηνών τα «σπιτάκια» τοποθετήθηκαν σε πλατείες και κεντρικά σημεία σε όλη τη χώρα.

Το «πάγωμα» από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Τον Απρίλιο του 2023, η Επίτροπος Ελίζα Φερέιρα ενημέρωσε τον τότε υπουργό Ανάπτυξης Αδ. Γεωργιάδη για την αναστολή της χρηματοδότησης – ύψους 92 εκατ. ευρώ συνολικά (48 εκατ. για Αττική, 22 εκατ. για Πελοπόννησο, 22 εκατ. για Κρήτη). Οι ποσότητες απορρίφθηκαν ως υπερκοστολογημένες και εκτός διαγωνιστικής λογικής, αφού κάθε μονάδα κόστιζε 300.000 ευρώ αντί για 30‑70.000 ευρώ, δηλαδή πέντε έως δέκα φορές ακριβότερη σε σχέση με αντίστοιχα έργα στην Ευρώπη. Η ΕΔΕΛ κλήθηκε άμεσα για έλεγχο.

Η έκθεση του 2023 κατέγραψε «πάρτι» ασυδοσίας: διαγωνισμοί με πρόχειρη διεξαγωγή, έγκριση αγοράς χωρίς τεκμηρίωση και προϋπολογισμό, έλλειψη αξιολόγησης αναγκαιότητας και επίδειξη δημοσίου εγγράφου πριν ελεγχθεί αν εξυπηρετεί ανάγκες που προβλέπονταν στα Τοπικά Σχέδια Διαχείρισης Αποβλήτων. Για την Αττική, ο ΕΔΣΝΑ εγκρίνει 33,5 εκατ. ευρώ συνολικά, χωρίς να καταχωρηθούν οι σχετικές συμβάσεις στη δημόσια πλατφόρμα ΚΗΜΔΗΣ, όπως προέβλεπε ο νόμος – με αποτέλεσμα επιβολή ποινής επιστροφής 3 εκατ. ευρώ.

Επιπλέον, διαπιστώθηκε ότι τα σπιτάκια δεν κάλυπταν ευρύτερη ανακύκλωση αστικών απορριμμάτων, αλλά αφορούσαν αποκλειστικά συσκευασίες – πτυχή που ήδη περιλαμβάνεται στα Συλλογικά Συστήματα Εναλλακτικής Διαχείρισης (ΣΣΕΔ). Η αναμόχλευση των διαγωνισμών απεδείκνυε ότι η χρηματοδότηση δεν ήταν δικαιολογημένη.

Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται και η Ανταποδοτική Ανακύκλωση ΑΕ, εταιρεία που χρησιμοποιεί τα σπιτάκια της ΤΕΧΑΝ για την ανακύκλωση συσκευασιών. Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με πληροφορίες, Ανταποδοτική και ΤΕΧΑΝ λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία: όταν η πρώτη δεν μπορεί να συμμετάσχει σε ένα πρόγραμμα λόγω κριτηρίων, εμφανίζεται η δεύτερη για την ίδια ακριβώς δουλειά.

Βέβαια, η Ανταποδοτική ΑΕ μάς είχε απασχολήσει και στο παρελθόν, όταν είχε αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης τον Νοέμβριο του 2020 μεταξύ του τότε υπουργού Περιβάλλοντος Κωστή Χατζηδάκη και του γενικού γραμματέα Διαχείρισης Αποβλήτων Μανώλη Γραφάκου. Η συνομιλία αυτή καταγράφηκε από τον «κοριό» της ΕΥΠ. Οι δύο συνομιλητές φαίνεται να υποψιάζονται ότι βρίσκονται υπό παρακολούθηση.

Μ.Γρ.: Απασχολούμαι δύο μέρες με την έκθεση του ΕΟΑΝ (ηχητική απόδοση) για την Ανταποδοτική.

Κ.Χ.: Ναι, δεν ξέρω αν πρέπει να τα πούμε από εδώ.

Μ.Γρ.: Οχι. Πρέπει να τα πούμε αύριο από κοντά.

Κ.Χ.: Μεθαύριο.

Ο Γραφάκος ενημέρωνε τον Χατζηδάκη ότι μελετά την έκθεση του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) για την Ανταποδοτική. Η εταιρεία τότε διεκδικούσε την ανανέωση της άδειάς της έχοντας προηγουμένως αποτύχει σχεδόν ολοκληρωτικά στην επίτευξη των στόχων ανακύκλωσης συσκευασιών κι ο ΕΟΑΝ εισηγείτο να μη δοθεί νέα άδεια. Μάλιστα, μέχρι και το 2019 η εταιρεία απορριπτόταν συχνά από διάφορα έργα.

Αίφνης, λίγο μετά την απομάκρυνση του Κ. Χατζηδάκη από το υπουργείο Περιβάλλοντος, η Ανταποδοτική κατάφερε να εξασφαλίσει άδεια τον Φεβρουάριο του 2021, όταν το χαρτοφυλάκιο ανέλαβε ο Κώστας Σκρέκας.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε και η παρουσία της εταιρείας στο συνέδριο της ΝΔ, όπου τοποθετήθηκε εξοπλισμός ανακύκλωσης στους χώρους του.

Η ΕΔΕΛ δεν βρήκε καμία πρόσκληση ενδιαφέροντος σε διαθέσιμες εταιρείες – ποσόν που απέστειλε ο ΕΔΣΝΑ δεν τεκμηριώνεται. Όταν ζητήθηκαν προσφορές από άλλες εταιρείες, διαπιστώθηκε ότι θα μπορούσαν να προσφέρουν κόστος μεταξύ 66.000 και 97.000 ευρώ – αντί των 300.000 περίπου της TEXAN. Αντίστοιχα φαινόμενα καταγράφηκαν και στην Πελοπόννησο και Κρήτη.

Οι διαγωνισμοί περιελάμβαναν μόνον ΤΕΧΑΝ και Envipco, οι οποίες έλαβαν οριακές τιμές μεταξύ τους (300.000 έναντι 302.500 ευρώ), επιβεβαιώνοντας ότι το σύστημα διαμορφώθηκε ώστε να αποκλείεται οποιαδήποτε άλλη ανταγωνιστική προσφορά.

Το πλαίσιο της έρευνας EPPO

Στα χέρια μας έχει περιήλθε σχετική παραγγελία της Ευρωπαίας εντεταλμένης εισαγγελέως Ελένης Σίσκου προς την Ειδική Γραμματεία Δημοσιονομικού Ελέγχων: ζητά συγκεκριμένα έγγραφα (πχ. βάσει συστάσεων της έκθεσης ελέγχου) από φορείς όπως ΕΔΣΝΑ, ΦΟΔΣΑ και ΕΣΔΑΚ. Θέτει ερωτήματα για την εφαρμογή των προδιαγραφών, την επιλεξιμότητα των προκηρύξεων, την πιστότητα των μητρώων αποβλήτων, τις ποσότητες ανά δήμο και κατηγορία υλικών.

Η έρευνα φαίνεται ότι στοχεύει να διαλευκάνει αν πρόκειται για ένα σκάνδαλο συστηματικής κακοδιαχείρισης κονδυλίων ή ένα θεσμικό ατύχημα με συνέπειες πολιτικές και οικονομικές – γεγονός που καθιστά την υπόθεση ένα κρίσιμο τεστ διαφάνειας και λογοδοσίας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο.