Νομοσχέδιο ΗΠΑ για ανθρώπινα δικαιώματα στην Τουρκία

Νομοθετική πρωτοβουλία με στόχο τη σύνδεση της αμερικανικής στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας προς την Τουρκία με την επίτευξη συγκεκριμένων και μετρήσιμων προόδων στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου κατατέθηκε ταυτόχρονα και στα δύο σώματα του αμερικανικού Κογκρέσου. Η εξέλιξη αυτή έρχεται να προσθέσει μια ακόμη διάσταση στις ήδη τεταμένες σχέσεις μεταξύ Ουάσιγκτον και Άγκυρας, θέτοντας στο επίκεντρο το ζήτημα της συμπεριφοράς της τουρκικής κυβέρνησης απέναντι στην αντιπολίτευση, τον Τύπο και τις μειονοτικές ομάδες.

Πρωτοβουλία με συγκεκριμένες προϋποθέσεις

Το νομοσχέδιο, το οποίο φέρει τον τίτλο "Turkey Human Rights Promotion Act of 2026", εισήχθη στη Βουλή των Αντιπροσώπων από τη Δημοκρατική βουλευτή Ντίνα Τάιτους, ενώ αντίστοιχη πρόταση κατέθεσε στη Γερουσία ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Εντ Μάρκι. Η πρωτοβουλία προβλέπει την επιβολή περιορισμών σε συγκεκριμένες μορφές αμερικανικής βοήθειας ασφαλείας προς την Άγκυρα, θέτοντας ως απαράβατο όρο την πιστοποίηση από τον υπουργό Εξωτερικών ότι η τουρκική κυβέρνηση έχει προχωρήσει σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες θα χαρακτηρίζονται από διάρκεια και συνέπεια.

Ειδικότερα, το κείμενο της πρότασης ορίζει ότι δεν θα είναι δυνατή η δέσμευση ή η δαπάνη κονδυλίων για την Τουρκία μέσω προγραμμάτων όπως η Εξωτερική Στρατιωτική Χρηματοδότηση και οι Πωλήσεις Στρατιωτικού Υλικού σε Ξένες Χώρες, εφόσον δεν πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αποδεδειγμένη μείωση του αριθμού των πολιτικών κρατουμένων και των κρατουμένων συνείδησης, καθώς και η απελευθέρωση όσων κρατούνται αποκλειστικά για την ειρηνική άσκηση των δικαιωμάτων τους.

Απαιτήσεις για το νομικό πλαίσιο και τη συμμόρφωση με το ΕΔΔΑ

Η τουρκική κυβέρνηση καλείται, επίσης, να περιορίσει την καταχρηστική εφαρμογή της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας και των νόμων περί παραπληροφόρησης, οι οποίοι χρησιμοποιούνται για την ποινικοποίηση της ειρηνικής έκφρασης, της πολιτικής δράσης και της συμμετοχής σε οργανώσεις. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη συμμόρφωση της Τουρκίας με τις δεσμευτικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με ρητή αναφορά στις υποθέσεις του ακτιβιστή Οσμάν Καβαλά και του Κούρδου πολιτικού Σελαχατίν Ντεμιρτάς.

Παράλληλα, το νομοσχέδιο ζητεί από την Άγκυρα να τερματίσει τη συστηματική άσκηση διακρατικής καταστολής, δηλαδή ενέργειες με τις οποίες κρατικοί φορείς στοχοποιούν στο εξωτερικό επικριτές της τουρκικής κυβέρνησης ή πρόσωπα που ασκούν θεμελιώδεις ελευθερίες. Η προτεινόμενη απαγόρευση, ωστόσο, δεν είναι απόλυτη, καθώς προβλέπεται η δυνατότητα χορήγησης εξαίρεσης κατά περίπτωση από τον υπουργό Εξωτερικών, εφόσον κριθεί ότι η συνέχιση της βοήθειας ή της συνεργασίας εξυπηρετεί ζωτικό συμφέρον εθνικής ασφάλειας των Ηνωμένων Πολιτειών.

Σε αυτή την περίπτωση, ο υπουργός θα υποχρεούται να ενημερώνει τις αρμόδιες επιτροπές του Κογκρέσου, να αιτιολογεί πλήρως την απόφασή του και να περιγράφει τις προσπάθειες της αμερικανικής κυβέρνησης για την προώθηση των προβλεπόμενων μεταρρυθμίσεων στην Τουρκία. Το νομοσχέδιο καθορίζει ως επίσημη πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών την άσκηση πίεσης προς την Τουρκία για την τήρηση των δημοκρατικών και διεθνών υποχρεώσεών της.

Μη δεσμευτικές διατάξεις και πιθανές κυρώσεις

Σε χωριστές, μη δεσμευτικές διατάξεις, εκφράζεται η θέση του Κογκρέσου υπέρ της προστασίας της ελευθερίας του Τύπου και του Διαδικτύου, της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και της απρόσκοπτης άσκησης του δικηγορικού λειτουργήματος. Επιπλέον, το νομοσχέδιο διατυπώνει τη θέση ότι, εάν η τουρκική κυβέρνηση δεν λάβει άμεσα αποτελεσματικά μέτρα, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο επιβολής κυρώσεων βάσει του νόμου Global Magnitsky σε Τούρκους αξιωματούχους που θεωρούνται υπεύθυνοι ή συνένοχοι για σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Στις παραβιάσεις αυτές περιλαμβάνονται η πολιτικά υποκινούμενη κράτηση δημοσιογράφων και άλλων προσώπων, οι αυθαίρετες διώξεις και οι περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης. Αντίστοιχα, το νομοσχέδιο καλεί την αμερικανική κυβέρνηση να εξετάσει την επιβολή περιορισμών θεωρήσεων εισόδου, στο πλαίσιο της πολιτικής που είναι γνωστή ως "Khashoggi Ban", σε πρόσωπα που φέρονται να συμμετείχαν άμεσα σε σοβαρές ενέργειες καταστολής αντιφρονούντων εκτός των τουρκικών συνόρων. Οι περιορισμοί αυτοί θα μπορούν, κατά περίπτωση, να επεκτείνονται και στα μέλη των οικογενειών τους.

Ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών και εκθέσεις προς το Κογκρέσο

Σε αυτό το πλαίσιο, προβλέπεται ότι το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και η αμερικανική Υπηρεσία Διεθνούς Ανάπτυξης θα κληθούν να ενισχύσουν την υποστήριξη προς ανεξάρτητους δημοσιογράφους, μέσα ενημέρωσης και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στην Τουρκία. Η υποστήριξη θα αφορά, επίσης, οργανώσεις που καταγράφουν παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή παρέχουν νομική και άλλη βοήθεια σε θύματα πολιτικά υποκινούμενων διώξεων.

Η πρόταση προβλέπει την υποβολή ετήσιας έκθεσης προς το Κογκρέσο για περίοδο πέντε ετών, με την πρώτη έκθεση να πρέπει να υποβληθεί εντός 180 ημερών από την έναρξη ισχύος του νόμου. Στην έκθεση θα καταγράφονται, μεταξύ άλλων, ο αριθμός και το νομικό καθεστώς των πολιτικών κρατουμένων, οι συνθήκες κράτησής τους, οι περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου, η καταστολή κομμάτων και στελεχών της αντιπολίτευσης και τα περιστατικά διακρατικής καταστολής. Θα εξετάζεται, επίσης, η ενδεχόμενη χρήση αγαθών, υπηρεσιών ή τεχνολογιών αμερικανικής προέλευσης για παρακολούθηση, λογοκρισία ή άλλες σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων, καθώς και οι κυρώσεις ή οι περιορισμοί θεωρήσεων που επέβαλε η αμερικανική κυβέρνηση.

Δηλώσεις και αιτιολογική έκθεση

Η βουλευτής Ντίνα Τάιτους, παρουσιάζοντας το νομοσχέδιο, ανέφερε ότι η Τουρκία είναι σύμμαχος στο ΝΑΤΟ, αλλά αυτή η συμμαχία συνεπάγεται υποχρεώσεις, όπως η προσήλωση στους δημοκρατικούς κανόνες και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τις οποίες η Τουρκία δεν εκπληρώνει. Η Δημοκρατική βουλευτής κατηγόρησε την κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι τα τελευταία χρόνια έχει φυλακίσει πολιτικούς κρατουμένους και δημοσιογράφους, έχει ασκήσει διώξεις εναντίον δικηγόρων και έχει χρησιμοποιήσει ασαφείς αντιτρομοκρατικές διατάξεις για τη στοχοποίηση θρησκευτικών και εθνοτικών μειονοτήτων.

Από την πλευρά του, ο γερουσιαστής Εντ Μάρκι άσκησε κριτική στην πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ απέναντι στην Άγκυρα, υποστηρίζοντας ότι η τουρκική κυβέρνηση συνεχίζει να φυλακίζει δημοσιογράφους, πολιτικά ενεργά πρόσωπα και μέλη μειονοτικών κοινοτήτων. Στις διαπιστώσεις που συνοδεύουν το νομοσχέδιο αναφέρεται ότι, μετά την απόπειρα πραξικοπήματος του 2016, οι τουρκικές αρχές απομάκρυναν ή έθεσαν σε διαθεσιμότητα περισσότερα από 60.000 στελέχη της αστυνομίας και των ενόπλων δυνάμεων, περίπου 125.000 δημοσίους υπαλλήλους και σχεδόν το ένα τρίτο του δικαστικού σώματος. Τέλος, το κείμενο του νομοσχεδίου επικαλείται εκτίμηση της οργάνωσης Prison Insider, σύμφωνα με την οποία περίπου 43.000 πολιτικοί κρατούμενοι παραμένουν στις τουρκικές φυλακές.