Όταν ηλικιωμένοι βετεράνοι εμφάνισαν πρήξιμο στα πόδια αφού ξεκίνησαν γκαμπαπεντίνη, το πέμπτο συχνότερα συνταγογραφούμενο φάρμακο στις Ηνωμένες Πολιτείες, μόνο περίπου το 4% των γιατρών τους αναγνώρισε ότι υπεύθυνο ήταν το ίδιο το φάρμακο, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη. Οι υπόλοιποι συνταγογράφησαν διουρητικά, θεωρώντας ότι επρόκειτο για καρδιακή ανεπάρκεια ή φλεβικά προβλήματα. Αυτά τα «χάπια για τα υγρά» στη συνέχεια προκάλεσαν ζάλη, επικίνδυνες πτώσεις στο κάλιο και μείωση των επιπέδων νατρίου. Έξι ασθενείς κατέληξαν στα επείγοντα.
Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «αλυσιδωτή συνταγογράφηση». Ένα φάρμακο προκαλεί παρενέργειες, τις οποίες οι γιατροί εκλαμβάνουν ως νέα νόσο, με αποτέλεσμα να ακολουθεί άλλη συνταγή που δημιουργεί τα δικά της προβλήματα, αφήνοντας τους ανθρώπους εγκλωβισμένους σε μια σωρεία περιττών και δυνητικά επιβλαβών φαρμάκων. Σε πολλές περιπτώσεις, είναι δύσκολο για τους γιατρούς να διαπιστώσουν αν τα νέα συμπτώματα οφείλονται στα φάρμακα ενός ασθενούς ή αν αποτελούν ένδειξη ενός νέου προβλήματος υγείας.
Το πρόβλημα εκτείνεται πολύ πέρα από τη γκαμπαπεντίνη. Σε ποσοστό 83% των σεναρίων αλυσιδωτής συνταγογράφησης, οι κίνδυνοι από την προσθήκη ενός ακόμη φαρμάκου για την αντιμετώπιση παρενεργειών υπερτερούν των οφελών, όπως δείχνει έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Journal of the American Geriatrics Society. Το ζήτημα πλήττει δυσανάλογα τους ηλικιωμένους, οι οποίοι συχνά λαμβάνουν πολλά φάρμακα και είναι πιο ευάλωτοι σε αλληλεπιδράσεις.
Γιατί οι γιατροί δεν κάνουν τον συσχετισμό
Η γκαμπαπεντίνη είναι αντιεπιληπτικό φάρμακο που συχνά χορηγείται για χρήσεις πέρα από τις εγκεκριμένες ενδείξεις, όπως για πόνο στη μέση ή αϋπνία. Μπορεί να προκαλέσει περισσότερες από 20 παρενέργειες, μεταξύ των οποίων οίδημα, δηλαδή πρήξιμο στα κάτω άκρα, ένα κλασικό σημάδι καρδιακής ανεπάρκειας. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο JAMA τον Δεκέμβριο του 2025, διαπίστωσε ότι, μεταξύ 120 ηλικιωμένων βετεράνων που εμφάνισαν πρήξιμο στα πόδια μετά την έναρξη της γκαμπαπεντίνης, οι περισσότεροι γιατροί πίστευαν ότι το οίδημα προκλήθηκε από καρδιακή ανεπάρκεια ή από προβλήματα στις φλέβες των ποδιών.
Ο Δρ Κούπερ Στόουν (Dr. Cooper Stone), κλινικός επίκουρος καθηγητής ψυχιατρικής και επιστήμης της συμπεριφοράς Perelman School of Medicine στο University of Pennsylvania, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη, ανέφερε ότι το εύρημα ήταν δυσάρεστο αλλά όχι απρόσμενο, σημειώνοντας ότι η εμπειρία του έχει δείξει ότι οι κλινικοί συχνά δεν γνωρίζουν ότι τα γκαμπαπεντινοειδή μπορούν να προκαλέσουν περιφερικό οίδημα ή ακόμη και αναπνευστική καταστολή.
Παρότι φάρμακα όπως η γκαμπαπεντίνη έχουν γνωστές παρενέργειες, οι γιατροί σπάνια το εξετάζουν αυτό ως πρώτο ενδεχόμενο όταν ένας ασθενής εμφανίζει νέα συμπτώματα, σημείωσε ο Ααρών Έμμελ (Aaron Emmel), φαρμακοποιός και πιστοποιημένος ειδικός φαρμακοθεραπείας, που επίσης δεν συμμετείχε στη μελέτη. Ο Έμμελ είπε ότι η αυθόρμητη αντίδραση είναι να υπάρχει υποψία και να αναζητείται διάγνωση για μια κατάσταση υγείας, όχι για μια παρενέργεια.
Η μελέτη διαπίστωσε επίσης ότι στο 60% των περιπτώσεων ο γιατρός που συνταγογράφησε τη γκαμπαπεντίνη δεν ήταν ο ίδιος κλινικός που συνταγογράφησε τα διουρητικά. Ο Έμμελ, ο οποίος ίδρυσε το Pharmacy Tech Scholar, ένα διαδικτυακό πρόγραμμα εκπαίδευσης τεχνικών φαρμακείου, ανέφερε ότι, αν ένα σύμπτωμα εμφανιστεί λίγο μετά την έναρξη ενός νέου φαρμάκου, η σύνδεση δεν είναι πάντα προφανής για έναν κλινικό που δεν το είχε συνταγογραφήσει.
Συνηθισμένα φάρμακα που πυροδοτούν αλυσιδωτή συνταγογράφηση
Ορισμένες αλυσιδωτές συνταγογραφήσεις είναι κλινικά ορθές. Για παράδειγμα, όταν κάποιος λαμβάνει συνταγή για οπιοειδές, ο γιατρός του θα πρέπει επίσης να συνταγογραφήσει υπακτικό για την πρόληψη της δυσκοιλιότητας, όπως ανέφερε στην Epoch Times η Χέντβα Μπάρενχολτς Λέβυ (Hedva Barenholtz Levy), ειδικός φαρμακοθεραπείας και γηριατρική φαρμακοποιός, με ιδιωτική πρακτική φαρμακείου φροντίδας ηλικιωμένων στο Σεντ Λούις.
Ωστόσο, πολλά φάρμακα, συνταγογραφούμενα και μη, μπορούν να πυροδοτήσουν δυνητικά επιβλαβείς αλυσιδωτές συνταγογραφήσεις. Σύμφωνα με την Μπάρενχολτς Λέβυ, τον Έμελ και τον Στόουν, σε αυτά περιλαμβάνονται τα εξής:
Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ΜΣΑΦ)
Τα ΜΣΑΦ χωρίς συνταγή, όπως η ιβουπροφαίνη και η ναπροξένη, μπορούν να πυροδοτήσουν αλυσιδωτή συνταγογράφηση, καθώς μπορεί να προκαλέσουν κατακράτηση νατρίου και υγρών από τους νεφρούς, οδηγώντας σε αυξημένη αρτηριακή πίεση. Αυτό μπορεί να καταλήξει σε επιπλέον φάρμακο για την πίεση.
Η Μπάρενχολτς Λέβυ ανέφερε ότι αυτό είναι αρκετά ανησυχητικό, επειδή τα ΜΣΑΦ διατίθενται χωρίς συνταγή.
Αυτά τα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε συνταγή για αναστολείς αντλίας πρωτονίων με στόχο τη μείωση του γαστρικού οξέος, όπως σημείωσε μελέτη του 2023 που δημοσιεύθηκε στο International Healthcare Research Journal. Η μακροχρόνια χρήση αναστολέων αντλίας πρωτονίων μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για διάφορες καταστάσεις υγείας, μεταξύ των οποίων άνοια, ελλείψεις βιταμινών και καρκίνο του στομάχου, σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Cureus.
Αναστολείς διαύλων ασβεστίου (διυδροπυριδίνες, αμλοδιπίνη)
Αυτά τα φάρμακα, που συνταγογραφούνται για υψηλή αρτηριακή πίεση, μπορεί να προκαλέσουν πρήξιμο στους αστραγάλους και στα πόδια, επειδή διαστέλλουν τις μικρές αρτηρίες περισσότερο από τις φλέβες, επιτρέποντας στα υγρά να περάσουν στους γύρω ιστούς. Όπως και με τη γκαμπαπεντίνη, αυτή η παρενέργεια συχνά εκλαμβάνεται ως ένδειξη καρδιακής ανεπάρκειας, οδηγώντας συνήθως σε νέα συνταγή διουρητικού ή σε αύξηση της δόσης.
Σενάρια στα οποία αναστολείς διαύλων ασβεστίου οδηγούν σε συνταγογράφηση διουρητικών αποτελούν ένα από τα συχνότερα παραδείγματα αλυσιδωτής συνταγογράφησης στους ηλικιωμένους, σύμφωνα με μελέτη του Δεκεμβρίου 2025 που δημοσιεύθηκε στο Annals of Family Medicine.
Διουρητικά
Τα ίδια τα «χάπια για τα υγρά» μπορεί να προκαλέσουν ακράτεια ούρων, δηλαδή ακούσια ούρηση και διαρροή, επειδή η αυξημένη παραγωγή ούρων μπορεί να υπερβεί τη χωρητικότητα της κύστης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συνταγογράφηση φαρμάκου για αυτό που οι γιατροί θεωρούν υπερδραστήρια κύστη.
Αναστολείς χολινεστεράσης
Οι γιατροί μπορεί να συνταγογραφούν αναστολείς χολινεστεράσης, όπως η δονεπεζίλη, σε άτομα με άνοια. Αυτά τα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν επιτακτική ανάγκη για ούρηση και ακράτεια, αυξάνοντας τις συσπάσεις του μυός της κύστης, κάτι που ενδέχεται να οδηγήσει σε συνταγές για υπερδραστήρια κύστη.
Ο Έμμελ ανέφερε ότι μία από τις παρενέργειες των φαρμάκων για την υπερδραστήρια κύστη είναι η γνωστική έκπτωση, η οποία μπορεί έπειτα να εκληφθεί ως επιδείνωση της άνοιας.
Αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης
Η λισινοπρίλη, η ραμιπρίλη και άλλοι αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της υψηλής αρτηριακής πίεσης και καρδιακών παθήσεων. Ωστόσο, μπορούν να μπλοκάρουν συγκεκριμένες ουσίες στους αεραγωγούς, γεγονός που ίσως προκαλέσει ξηρό βήχα χωρίς βλέννα ή φλέγμα. Σε αυτή την περίπτωση, οι γιατροί μπορεί να συνταγογραφήσουν φάρμακο για τον βήχα.
Παρότι τα φάρμακα για τον βήχα χωρίς συνταγή είναι γενικά ασφαλή, έχουν δυνητικά παρενέργειες όπως υπνηλία, ζάλη, ναυτία και ανησυχία. Τα συνταγογραφούμενα σιρόπια ή φάρμακα για τον βήχα που περιέχουν οπιοειδή μπορεί να προκαλέσουν αναπνευστική καταστολή και να θέσουν τους ανθρώπους σε κίνδυνο εξάρτησης.
Βουπροπιόνη
Η βουπροπιόνη, αντικαταθλιπτικό φάρμακο, μπορεί να προκαλέσει νευρικότητα ή αϋπνία αν λαμβάνεται πριν από τον ύπνο, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε επιπλέον συνταγές για υπνωτικά. Τόσο τα υπνωτικά με συνταγή όσο και εκείνα χωρίς συνταγή μπορούν να προκαλέσουν υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, προβλήματα που σχετίζονται με τον ύπνο, όπως υπνοβασία, και αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα.
Εισπνευστήρες αλβουτερόλης
Η υπερβολικά συχνή χρήση εισπνευστήρα αλβουτερόλης μπορεί να προκαλέσει νευρικότητα, τρόμο και αϋπνία λόγω της δράσης του φαρμάκου στους υποδοχείς βήτα-2 στους πνεύμονες, οι οποίοι υπάρχουν και αλλού στο σώμα, συμπεριλαμβανομένου του νευρικού συστήματος. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να εκληφθούν ως αγχώδης διαταραχή, οδηγώντας έναν γιατρό να συνταγογραφήσει αγχολυτικό αντί να αντιμετωπίσει την υποκείμενη αιτία.
Αντιψυχωσικά
Τα αντιψυχωσικά μπορούν να προκαλέσουν φαρμακογενή παρκινσονισμό, διαταράσσοντας τη ντοπαμίνη στον εγκέφαλο, η οποία είναι ζωτικής σημασίας για τον έλεγχο της κίνησης. Ο Στόουν σημείωσε ότι γιατροί που δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτά τα φάρμακα μπορεί να διαγνώσουν εσφαλμένα τον ασθενή με νόσο Πάρκινσον. Ως αποτέλεσμα, το άτομο μπορεί να λάβει θεραπεία για νόσο Πάρκινσον, ενώ η προσαρμογή της δόσης ή η αλλαγή σε άλλο αντιψυχωσικό θα εξάλειφε τα συμπτώματα.
Πώς μπορούν να ξεκινήσουν οι αλυσιδωτές συνταγογραφήσεις
Ο Έμμελ περιέγραψε μια πρόσφατη εμπειρία με ηλικιωμένο μέλος της οικογένειάς του, το οποίο εισήχθη σε νοσοκομείο αποκατάστασης μετά από κάταγμα σπονδύλου. Όταν μπήκε στη μονάδα, λάμβανε μόνο λίγα φάρμακα για την αρτηριακή πίεση και την οστεοπόρωση.
Κατά τη σύντομη νοσηλεία της, της χορηγήθηκαν μυοχαλαρωτικό, οπιοειδή αναλγητικά, αντικαταθλιπτικό, υπνωτικό και γκαμπαπεντίνη και, σύμφωνα με τον Έμμελ, πήρε εξιτήριο με συνταγές για όλα αυτά.
Αυτό το μέλος της οικογένειάς του είχε προηγούμενα επεισόδια πτώσεων. Κάθε νέο φάρμακο που της συνταγογραφήθηκε έχει κατασταλτική δράση και μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο πτώσεων και καταγμάτων, οδηγώντας ενδεχομένως σε περαιτέρω θεραπεία και σε περισσότερα φάρμακα.
Στη δική της περίπτωση, όπως είπε ο Έμμελ, δεν υπήρχαν καθόλου στοιχεία οφέλους για αρκετά από τα φάρμακα που της είχαν συνταγογραφηθεί. Πρόσθεσε ότι, ευτυχώς, είχε τον ίδιο να παρέμβει εκ μέρους της και να τακτοποιήσει το ζήτημα, κάτι που οι περισσότεροι ασθενείς δεν διαθέτουν ως υποστήριξη.
Πώς να προστατευτείτε
Ακόμη και άνθρωποι χωρίς ισχυρά υποστηρικτικά δίκτυα μπορούν να κάνουν βήματα για να μειώσουν τις πιθανότητες να λάβουν περιττά ή επικίνδυνα φάρμακα στην επόμενη επίσκεψη σε νοσοκομείο ή γιατρό.
Το καλύτερο που μπορεί να κάνει κανείς είναι να διατηρεί έναν ενημερωμένο κατάλογο με όλα τα συνταγογραφούμενα φάρμακα και τα φάρμακα χωρίς συνταγή που λαμβάνει, καθώς και με οποιαδήποτε διατροφικά ή φυτικά συμπληρώματα, είπε ο Έμελ. Ο κατάλογος αυτός θα πρέπει να περιλαμβάνει πότε ξεκίνησε ή άλλαξε κάθε φάρμακο, ποιος το συνταγογράφησε ή το συνέστησε και ποια νέα συμπτώματα ή προβλήματα εμφανίστηκαν μετά την έναρξη ή την αλλαγή της αγωγής. Στη συνέχεια, κάθε πάροχος υγείας μπορεί να εξετάζει αυτή τη λίστα σε κάθε επίσκεψη.
Είναι επίσης σημαντικό να εξετάζει ένας φαρμακοποιός τη λίστα των φαρμάκων κάθε φορά που υπάρχει αλλαγή, είπε ο Έμελ, προσθέτοντας ότι ο φαρμακοποιός είναι ο ειδικός στα φάρμακα και μπορεί να εντοπίσει ζητήματα ή ευκαιρίες βελτιστοποίησης της αγωγής που θα διέφευγαν από άλλους κλινικούς.
Οι άνθρωποι μπορούν να είναι προνοητικοί μαθαίνοντας τις συχνές και δυνητικά σοβαρές παρενέργειες των φαρμάκων τους και τα σημάδια ή συμπτώματα που πρέπει να παρακολουθούν, είπε η Μπάρενχολτς Λέβυ. Πρόσθεσε ότι θα πρέπει να είναι πρόθυμοι να συζητούν τα οφέλη και τους κινδύνους των συνταγών τους και να είναι ανοιχτοί στο ενδεχόμενο μείωσης της δόσης ή διακοπής ενός φαρμάκου πριν προστεθεί ένα νέο.
Ο Στόουν ανέφερε ότι οι ασθενείς θα πρέπει να ρωτούν τον συνταγογράφο τους αν είναι πιθανό τα συμπτώματά τους να αποτελούν παρενέργεια του φαρμάκου και πρόσθεσε ότι, σε μια τέτοια στιγμή, κάθε αξιοπρεπής πάροχος θα έπρεπε να παρακινηθεί να επαληθεύσει αν η παρενέργεια είναι πιθανή, ανατρέχοντας σε βάση δεδομένων φαρμάκων.
Πρόσθεσε ότι, όταν κάποιος βιώνει μια αλλαγή που σχετίζεται με την υγεία λίγο μετά την έναρξη ή την προσαρμογή ενός φαρμάκου, υπάρχει μια σαφής πιθανότητα υπεύθυνο να είναι το φάρμακο. Ωστόσο, κατέληξε ότι η αυτόματη υπόθεση πως τα νέα συμπτώματα σχετίζονται με παρενέργειες μπορεί να είναι επικίνδυνη, επομένως ο αποκλεισμός άλλων παθήσεων είναι πάντοτε απαραίτητος.
