Τα πολιτικά συστήματα δεν καταρρέουν από σφάλματα. Καταρρέουν όταν εξαντλήσουν τα αποθέματά τους, όταν στερέψουν από νομιμοποίηση, όταν χάσουν τη συνοχή που τα κρατά όρθια. Ένα καθεστώς εξουσίας αντέχει σκάνδαλα, απορροφά κοινωνική δυσαρέσκεια, διαχειρίζεται εκλογικές ήττες, εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις. Εκεί όπου λυγίζει είναι στη σύγχρονη και ταυτόχρονη αποσύνθεση όλων των στηριγμάτων του.
Στην Ελλάδα έχει εμπεδωθεί τα τελευταία χρόνια μια αυτάρεσκη βεβαιότητα εντός του πολιτικού προσωπικού: τα εθνικά ζητήματα δεν ανατρέπουν κυβερνήσεις. Η κοινωνία, υποστηρίζουν, ψηφίζει με μοναδικό κριτήριο το διαθέσιμο εισόδημα. Η εξωτερική πολιτική τοποθετείται στο πεδίο των ειδικών. Οι πολίτες δεν βιώνουν τις γεωπολιτικές μετατοπίσεις ως άμεση απειλή.
Η συγκεκριμένη αφήγηση υπηρετεί δύο σκοπούς. Πρώτον, επιχειρεί να αποσυνδέσει τις διαψευσμένες στρατηγικές επιλογές της κυβέρνησης από το πολιτικό κόστος. Η πρόβλεψη περί συντριπτικής ήττας της Ρωσία στην Ουκρανία κατέληξε σε ένα παρατεταμένο και αβέβαιο μέτωπο, με τη Μόσχα να διατηρεί επιχειρησιακή αντοχή. Η ρητορική περί «ήρεμων νερών» με την Τουρκία διαλύθηκε από την πραγματικότητα της κλιμακούμενης έντασης στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Δεύτερον, επιδιώκει να υποβαθμίσει τη βαρύτητα της εσωτερικής αμφισβήτησης που εκφράζεται από πρώην πρωθυπουργούς, όπως ο Αντώνης Σαμαράς και ο Κώστας Καραμανλής, των οποίων οι παρεμβάσεις υπερβαίνουν τα στενά όρια της εξωτερικής πολιτικής και αγγίζουν τον πυρήνα της θεσμικής και οικονομικής διαχείρισης.
Το επιχείρημα του εφησυχασμού διατυπώνεται απροκάλυπτα: οι κυβερνήσεις δεν πέφτουν από τα εθνικά μέτωπα. Το εκλογικό σώμα παρουσιάζεται ως σώμα χωρίς εθνικά αντανακλαστικά, προσηλωμένο αποκλειστικά στη βραχυπρόθεσμη ατομική του επιβίωση. Η ίδια η οικονομική πραγματικότητα διαψεύδει την άνεση αυτής της προσέγγισης. Σε μια χώρα όπου μισθωτοί και συνταξιούχοι εξαντλούν το εισόδημά τους πριν ολοκληρωθεί ο μήνας και όπου τα στοιχεία της Eurostat κατατάσσουν την Ελλάδα στις χαμηλότερες θέσεις αγοραστικής δύναμης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η «τσέπη» αποτελεί ήδη ανοιχτή πληγή. Η φθορά διαχέεται και στο θεσμικό πεδίο, με τη δυσπιστία προς τη Δικαιοσύνη, τη διοίκηση και την πολιτική ηγεσία να καταγράφεται σε αλλεπάλληλες μετρήσεις.
Η διάβρωση της εμπιστοσύνης λειτουργεί σωρευτικά. Όταν σταθερά ποσοστά της τάξης του 60% εκφράζουν διαφωνία με τη διαχείριση των ελληνοτουρκικών σχέσεων, το μήνυμα αφορά την ίδια την ικανότητα του κράτους να εγγυηθεί την ασφάλεια και την κυριαρχία του. Η κρίση εμπιστοσύνης μετατρέπεται σε κρίση αντιπροσώπευσης. Μια πολιτεία που εμφανίζεται ανήμπορη να προασπίσει τα δικαιώματά της στο διεθνές περιβάλλον αποδυναμώνεται στο εσωτερικό της. Η έννοια της «μη κυβερνησιμότητας», που έχει χρησιμοποιήσει ο Ευάγγελος Βενιζέλος, περιγράφει ακριβώς αυτή τη φάση μετάβασης από τη φθορά στη συστημική κόπωση.
Η ιστορική εμπειρία καταγράφει ότι οι μεγάλες ανατροπές προκύπτουν όταν συμπίπτουν εθνικές κρίσεις, γεωπολιτικές μεταβολές και οικονομική ασφυξία. Ο Σαρλ ντε Γκωλ αναδείχθηκε μέσα από τη δίνη του Σουέζ και της Αλγερίας. Ο Ρίτσαρντ Νίξον κατέρρευσε υπό το βάρος του Γουότεργκεϊτ σε μια περίοδο εθνικού τραύματος από το Βιετνάμ. Ο Τζίμι Κάρτερ υπέστη συντριπτική ήττα μετά την κρίση των ομήρων στην Τεχεράνη. Στην ελληνική περίπτωση, ο Ελευθέριος Βενιζέλος βρέθηκε αντιμέτωπος με τη δίνη της παγκόσμιας ύφεσης του 1929 και τις εσωτερικές αναταράξεις που ακολούθησαν. Το 1974, η τουρκική εισβολή στην Κύπρο συνέπεσε με την παγκόσμια αποσταθεροποίηση μετά την κατάρρευση του συστήματος του Μπρέτον Γούντς και την πετρελαϊκή κρίση, διαμορφώνοντας συνθήκες γενικευμένης ανατροπής.
Στις σύγχρονες δημοκρατίες η εθνική συσπείρωση λειτουργεί ως παράγοντας σταθερότητας. Η Μάργκαρετ Θάτσερ ανέκαμψε πολιτικά μέσα από τον πόλεμο των Φώκλαντ. Ο Τζορτζ Γουόκερ Μπους αξιοποίησε το σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου για να συσπειρώσει την αμερικανική κοινωνία. Η έννοια του «rally around the flag» καταγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία ως σταθερός μηχανισμός ανασύνταξης σε περιόδους απειλής. Η απαξίωση της εξωτερικής πολιτικής ως δευτερεύοντος πεδίου συνιστά ένδειξη πολιτικής αυτάρκειας που απέχει από τη διεθνή εμπειρία.
Το παγκόσμιο περιβάλλον επιβαρύνεται από ταυτόχρονες ανακατατάξεις. Η μεταψυχροπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας αποδομείται, η Ευρώπη εμφανίζει στρατηγική αμηχανία, οι ενεργειακές επιλογές δοκιμάζονται, οι νομισματικές πιέσεις εντείνονται, ο χρυσός επανέρχεται ως ασφαλές καταφύγιο. Από την Ανατολική Μεσόγειο έως τον Περσικό Κόλπο, οι εστίες έντασης πολλαπλασιάζονται. Η ευρωπαϊκή επένδυση σε μια ρωσική ήττα στο ουκρανικό μέτωπο δημιουργεί νέα διλήμματα καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αναζητούν διέξοδο διαπραγμάτευσης με τη Μόσχα. Η συνοχή του ευρωατλαντικού άξονα δοκιμάζεται και η προοπτική στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης παραμένει ασαφής.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική κυβέρνηση επιχειρεί διαδοχικές αναπροσαρμογές. Ανακοινώνει αυστηρότερη πολιτική στο μεταναστευτικό, προβάλλει επανεκκίνηση ερευνών υδρογονανθράκων με συμφωνίες που παραπέμπουν σε παλαιότερους σχεδιασμούς, επιχειρεί να επανατοποθετηθεί στο πεδίο των μεταρρυθμίσεων ενώ η ευρωπαϊκή εισαγγελία διατυπώνει δημόσιες αιχμές για τη λειτουργία του κράτους δικαίου. Στο εξωτερικό μέτωπο, η θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας» και το τουρκολιβυκό μνημόνιο αναδιατάσσουν τις ισορροπίες στην περιοχή, ενισχύοντας το αίσθημα πίεσης.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε πολλαπλές λάθος επιλογές. Αλλά δεν είναι μόνον αυτό… Κι αυτοί στους οποίους στηρίχθηκε – στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ – έκαναν κι εκείνοι λάθος επιλογές και βρίσκονται σήμερα σε αδιέξοδο. Το σημερινό πολιτικό σύστημα ΔΕΝ μοιάζει να σώζεται. Το ερώτημα είναι πώς διασώζεται η χώρα...
